۷/۲۹/۱۴۰۵

ئاژەڵی هیبریدی لە زمانی کوردیدا

لە کوردستاندا چەند جۆر ئاژەڵ هەن کە کورد پێی وایە لەسەرەتاوە بە شێوەی سرووشتی نەبوون و دواتر لە ئەنجامی تێکەڵاوبوون و جووتبوونی دوو جۆر ئاژەڵی لە یەک نیزیک پەیدا بوون. بەشێک لەم ئاژەڵانە ڕوونە کە لە ئەنجامی جووتبوونی دوو ئاژەڵی دیکەدا لەدایک دەبن و بەشێوەی سرووشتی، نین. وەک ئێستر کە منداڵی هاوبەشی مایین و نێرەکەرە یان باڵانی کە جوانوو یان جاشکی باب ئەسپ و دایک کەرە. ئەم جۆرە بەرگاویلکە یان ئێسترە گایلکەشی پێ دەڵێن. دیارە هەردوو جۆریان ئیتر زاوزێ ناکەن و هەبوونیان هەمیشە بەو جۆرە جووتبوونەوە بەندە.

 بەڵام بەشێک لەو ئاژەڵانە ئەگەر بەرهەمی ئەو جۆرە تێکەڵاوییانەش بن، بۆخۆیان زاوزێ دەکەن و وەک ئاژەڵی سەربەخۆ و بێ گەڕانەوە بۆ دایک و باوکە سەرەتاکەیان هەن. لێ ناوێک کە بۆیان هەڵبژێردراوە، هەروا بەرهەمی ئەو جۆرە ڕوانینەیە. وەک مارماسی کە ماسییەکی وەک مار درێژە یان گەوەزن کە لە دوو وشەی گا و بزن پێکهاتووە. هەروەها مەرەز کە جۆرێک بزنە و ناوەکەی تێکەڵاوی دوو وشەی مەڕ و بزە. ئەوەش بە هۆی موو یان خورییەکەیەتی کە پتر وەک خوریی مەڕ دەچێ تا مووی بزن. بەژنیشی لە بزن وردترە و سرووشتی بڕێک هێورترە. تێکەڵاویی مەرەز و بزنی ئاسایی دەبێ بە سێرە. 

لە ڕیزی ئەم ئاژەڵە هیبریدییانەدا جۆرێک سەگیش هەیە کە بەرهەمی جووتبوونی دێڵەگورگ و گۆڵەسەگە و بە سەگگورگ دەناسرێ. ئەگەر دایک سەگ بێ و باب گورگ، بە گورگەمێش ناو دەبرێ کە سرووشتی گورگانەی خۆی زیاتر دەپارێزێ. هەروەها تووتکی بەرهەمی جووتبوونی دێڵەسەگ و گۆڵەتاژی "وەرەق"ی پێ دەگوترێ و ئەگەر گۆڵەسەگ و دێڵەتاژی بە یەکەوە جووت بن، ئەوە بێچووەکەیان دەبێ بە قەمچ. 

 هەروەها جۆرێک ڕەشەوڵاخیش هەیە کە بەرهەمی جووتبوونی گا و گامێشە بەڵام بەداخەوە من ناوەکەیم لەبیر نەماوە. ئەم جۆرە زۆر بە گەرما هەستیارە و زوو گەرماژۆ دەبێ. 

۷/۲۲/۱۴۰۵

شێعری فینلاند؛ گۆرانیی دڵم

 (1872 - 1834) Aleksis Kivi

شێعری "گۆرانیی دڵم" یەک لە شێعرە بەناوبانگەکانی فینلاندە. ئەم شێعرە لە بەشی چواردەی ڕۆمانی بەنێوبانگی "حەوت برا"دا هاتووە کە لە نووسینی باوکی ئەدەبیاتی فینلاندی "ئالێکسیس کیڤی"یە. ڕۆمانی "حەوت برا" ساڵانی ١٨٦٠ نووسراوە و لە ماوەی ساڵی ١٨٧٠ لە چوار بەرگدا بڵاو کراوەتەوە.  شێعرەکە باسی خۆشی و پیرۆزیی مێشە یان جەنگەڵی توۆنی دەکا کە لە مێتۆلۆژیی فینلاندییەکاندا "توۆنی" خودای مەرگ و سەرچاوەی تاریکییە و لە شوێنێک بە ناوی "توۆنێلا" دەژی. 


گۆرانیی دڵم

ئالێکسیس کیڤی

ئەو مێشەی تاریک، مێشەی "توۆنی"

وەکوو لانکێکە لە خیزی نەرم 

ئەشێ کۆرپەکەم بۆ ئەوێ بەرم


خۆشە بۆ گەمە و یاریی مناڵان

"توۆنێلا" پارچێک خاکی خودایە

بۆ پاراستنی ڕەوەی ئاژەڵان


بۆ کۆرپەکەی من خۆشە و چێژبەخش

کاتێ ئێواران "توۆنی" وەک دایک

لایلایەی بۆ بکا و بیگرێتە باوەش 


خۆشییەکەی وەکوو پارچەی ئاڵتوونە

لەنێو لانکێکی بە زەنگوڵ و زێڕین

ڕاژێ بە چریکە و جریوەی کڵاونە


کەوای توۆنی جلی ئاشتییە

دوور لە ئازار و لە ناکۆکییە

دوور لە جیهانی فێڵ و گزییە


Sydämeni laulu

Aleksis kivi


Tuonen lehto, öinen lehto!

    Siell’ on hieno hietakehto,

    Sinnepä lapseni saatan.


    Siell’ on lapsen lysti olla,

    Tuonen herran vainiolla

    Kaitsea  karjaa.


    Siell’ on lapsen lysti olla,

    Illan tullen tuuditella

    Helmassa Tuonelan immen.


    Onpa kullan lysti olla,

    Kultakehdoss’ kellahdella,

    Kuullella kehräjälintuu.


    Tuonen viita, rauhan viita!

    Kaukana on vaino, riita,

    Kaukana kavala maailma










۷/۱۹/۱۴۰۵

کوردستان لە ئەرشیڤی ڕۆژنامەکانی فینلانددا

 ئەوەی لەو لینکەی خوارەوەدا دەیخوێننەوە، کۆکراوەی سەدان بابەتە کە بە درێژایی سەدەی نۆزدە و نیوەی دووهەمی سەدەی بیستەم، سەبارەت بە کوردستان  لە ڕۆژنامە و بڵاوکراوەکانی فینلاندا بڵاو کراوەتەوە. لە پێشەکیی کتێبەکەدا ڕوون کراوەتەوە کە ئەو سەرچاوانە لە کوێ دەست کەوتوون و چۆناوچۆن کراون بە کوردی.

ئەم کتێبە ساڵی ڕابردوو ئامادە کرا و بە تەما بووم بە کاغەز چاپی بکەم بەڵام بەداخەوە بەهۆی سەرقاڵیی زۆری خۆم و ڕووداوەکانی ئەم یەک ساڵەی ڕابردووی ئێران و کوردستان و کاریگەرییان لەسەر کاروباری ئەو دۆستانەی کە پێشتر بۆ چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبان کارم لەگەڵ کردبوون و قەبارەی قورسی کتێبەکە، جێبەجێ نەبوو. ئیتر ئەوە بوو بڕیارم دا زیاتر ڕاینەگرم و لەسەر تۆڕی ئینترنێت بڵاوی بکەمەوە.  بەو هیوایە خزمەتێک بێ بە کتێبخانەی کوردی و چرایەک بێ بۆ دیتنی ڕوونتری ئەو بڕگە درێژ و پڕ لە ڕووداو و کارەساتەی مێژووی گەلەکەمان. 

تاهیر قاسمی

بۆ خوێندنەوەی کتێبەکە کلیک لێرە بکە؛ کوردستان لە ئەرشیڤی ڕۆژنامەکانی فینلانددا 

۷/۱۶/۱۴۰۵

شێعری فینلاند؛ پردی کەوانەیی


 Aale tynni (1913 - 1997)
شێعری "پردی کەوانەیی" یان "پردی بەتاق" شێعرێکی زۆر بە نێوبانگی فینلاندییە کە لەلایەن شاعیر ئاڵێ تیننی (Aale tynni) نووسراوە. ئالێ تیننی شاعیر، نووسەر و وەرگێڕی فینلاندی، لە ١٩١٣ لە شاری ئینگێریای نیزیک لێنینگرادی ڕووسیا لەدایک بووە و لە ١٩٩٧ لە شاری هێلسینکی کۆچی دوایی کردوە. ئەو براوەی خەڵاتی زێڕینی شێعری ئەویندارانە لە ئۆلەمپیادی ١٩٤٨ لە شاری لەندەن بوو.  

 شێعری کەوانەیی یەکەمجار لە ساڵی ١٩٤٩ لە توێی کۆمەڵە شێعرێکی دیکەی شاعیردا بەناوی "لە کێوی شووشەیی تێپەڕ بە" (Ylitse vuoren lasisen) چاپ و بڵاو کراوەیەوە و تێیدا باس لە ئەرک و پەیامی مرۆڤ دەکا کە چۆن خودا داوای لێدەکا پردێکی کەوانەیی لەسەر بنەمای خۆشەویستی، خوێن و قوربانیدان درووست بکا بۆ ئەوەی خەڵکی خەمبار و لێقەوماو بەسەریدا بپەڕنەوە. 


پردی کەوانەیی

ئالێ تیننی

خودا فەرمووی؛ "من ئەرکی تر بە خەڵکانی تر دەسپێرم

بەڵام بۆ تۆ، ئەی ڕۆڵەکەم! داوا دەکەم پردێکی کەوانەییم بۆ هەڵبەستی 

چونکە خەڵک لەسەر زەوی گشتیان زۆر دڵتەنگ و تەنیان

دێنە سەر تاقی پردەکە لەدەست خەم و پەژارەیان

پردێک بەسەر تاریکایی و قووڵاییدا ڕابکێشە، پردێ بەتاق

تا بۆ شکۆی من بدرەوشێ و تیشک بدات"


من گوتم؛ "ئەوان بە پێڵاوی قوڕاوی و قورسەوە دێن

چۆن دەتوانم پردێکی ڕوون و پتەوی وا چێ بکەم 

کە پێی ڕێبوار پیسی نەکا و نەیشکێنێ؟"

خودا فەرمووی؛ "بەس تەنها بە فرمێسک و خوێن".


"دڵی تۆ لە بەردی سەر هەرد بەهێزترە

پلێک بخە نێو کڵەوە؛ با پردەکە بەرگە بگرێ

پلێکیش لە دڵی ئەوانەی خۆشت دەوێن

کاتێ کە پردەکەت هەڵبەست، دڵنیابە لێت دەبوورن"


"پردێک بۆ شکۆی خودا هەڵببەستە، پردێک بەتاق

کە بەردەوام تیشک بدا لە هەناوی قووڵاییەکان

لە کاتی هەڵبەستنی پردەکەشدا پەژارە و خەم مەشارەوە

هیچ شتێ وەک فرمێسکی پاک بە جوانی نابریسکێتەوە"

KAARISILTA 

(AALE TYNNI) 

Ja Jumala sanoi: "Toisille annan toiset askareet,

vaan sinulta, lapseni, tahdon, että kaarisillan teet.

Sillä kaikilla ihmisillä on niin ikävää päällä maan,

ja kaarisillalle tulevat he ahdistuksessaan.

Tee silta ylitse syvyyden, tee, kaarisilta tee,

joka kunniaani loistaa ja valoa säteilee."


Minä sanoin: "He tulevat raskain saappain, multa-anturoin -

miten sillan kyllin kantavan ja kirkkaan tehdä voin,

sitä ettei tahraa eikä särje jalat kulkijain?"


Ja Jumala sanoi: "Verellä ja kyynelillä vain.

Sinun sydämesi on lujempi kuin vuorimalmit maan -

pane kappale silta-arkkuun, niin saat sillan kantamaan.

Pane kappale niiden sydämistä, joita rakastat,

he antavat kyllä anteeksi, jos sillan rakennat.


Tee silta Jumalan kunniaksi, kaarisilta tee,

joka syvyyden yli lakkaamatta valoa säteilee.

Älä salpaa surua luotasi, kun kaarisiltaa teet:

ei mikään kimalla kauniimmin kuin puhtaat kyyneleet."

(Aale Tynni)



۷/۱۵/۱۴۰۵

شێعری فینلاند: من تۆم خۆش دەوێ

پێنتی ساریکۆسکی (Pentti Saarikoski)؛ لەدایکبووی ٢ی سێپتامبری ١٩٣٧ – کۆچی دوایی ٢٤ی ئاگۆستی ١٩٨٣) شاعیر، نووسەر و وەرگێڕی هەرە دیار و کاریگەری فینلاند لە سەدەی بیستەمدا بوو. ئەو وەک سیمبولێکی ئەدەبیی لە دەیەکانی ١٩٦٠ و ١٩٧٠دا دەناسرێ کە بە شکاندنی چوارچێوە نەریتییەکان، نوێگەریی لە شیعری فینلانددا پێکهێنا. یەک لە بەنێوبانگترین و خۆشەویستترین شێعرەکانی ئەو، ئەو کورتە شێعرە بێ ناوەی خوارەوەیە کە پتر بە "تۆم وەک خاکێکی بێگانە خۆش دەوێ" ناسراوە. 

شێعرەکە یەکەمجار ساڵی ١٩٦٢ لە کتێبێکی شێعریی شاعیردا بەناوی "بەڕاستی چی ڕوودەدا؟"دا چاپ و بڵاو کراویەوە. 


من تۆم خۆشدەوێ

پێنتتی ساریکۆسکی

من تۆم خۆش دەوێ

               وەکوو خاکێکی بێگانە

                       بە پرد و گابەردەوە

وەک تەنیایی ئێوارەیەکی درەنگوەخت کە بۆنی کتێب دەدا

                 لە جیهاندا بەرەو لای تۆ هەنگاو دەنێم

     لەژێر کەش و

                لەنێوان دوو ڕووناکیدا

 بیری من کە نەخشێندراوە و تۆش


minä rakastan sinua

niinkuin vierasta maata

kallioita ja siltaa

niinkuin yksinäistä iltaa joka tuoksuu kirjoilta

minä kävelen sinua kohti maailmassa

ilmakehien alla

kahden valon välistä

minun ajatukseni joka on veistetty ja sinua

شێعری فینلاند؛ شەوانە

 Eino Leino 6.7.1887 - 10.1.1926 (Hyvinkää)
شاعیری فینلاندی؛ ئێینۆ لێینۆ

وەرگێڕانی: تاهیر قاسمی

شێعری "شەوانە" وەک بەنێوبانگترین شێعری فینلاندی دەناسرێ. شاعیر "ئێینۆ لێینۆ" لە ساڵی ١٨٨٧ لە شاری هوڤینکەی باشووری فینلاند لەدایک بووە و ساڵی ١٩٢٦ لە شاری تووسووڵا کۆچی دوایی کرد. ئەو شاعیر، نووسەر، زمانناس، ڕۆژنامەنووس و شانۆنامەنووسی فینلاندییە کە بە یەکێک لە پێشەنگانی شێعری فینلاندی هەژمار دەکرێ. شێعرەکانی ڕۆمانتیک و لەسەر بنەمای زمانی "کاڵێڤاڵا" نووسراون کە حەماسەی نەتەوەیی و شێعر و گۆرانیی فۆلکلۆری فینلاندییەکانە. 

ئێینۆ لە ٣ی ژووئیەی ١٩٠٣دا شێعرەکەی لە توێی نامەیەکدا بۆ دەزگیرانەکەی "فرێیا شوڵتز" (Freya Schoultz) ناردووە. 


گارەی مریشکە کێوییەک دەگاتە گوێم

مانگی پڕ بەسەر گوڵە دانەکاندا خەریکە کەروێشکە دەکا

چێژی شەوێکی هاوینیم وا لە دڵدا

لەو جێگایەی مژی دۆڵ و دووکەڵی سووتان لە جەنگەڵ یەکتر لە ئامێز دەگرن.

نە شادم من، نە خەمبارم و، نە ئاخ بۆ هیچ هەڵدەکێشم؛

بەڵام تاریکایی هەناوی لێڕەوارێکم بۆ بێنن

ڕووناکایی ئەو هەورانەش کاتێ کە ڕۆژ نوقم دەبێ

شینایی ئەو گردە باگرەش کە ئێستا خەوی لێ کەوتووە و

بەرامەی گوڵی دوانە* و نیسێی لەسەر ئاو

من لەوانە بۆ دڵی خۆم گۆرانییەک هەڵدەبەستم؛


بۆ تۆی دەڵێم خاتوونەکەم! ئەی سەوزەڵانی هاوینە

بۆ تۆ کە ئەوپەڕی بێدەنگیی نێو دڵمی

بۆ بڕوام کە لە گۆرانیمدا دەنگ دەداتەوە

وەک تاجێک لە گەڵای بەڕوو؛ تەڕ و تازە.

من ئیتر وێڵ نیم بە دوای ترووسکەی فریودەری تراویلکەدا

من ئیتر زێڕی بەخت وا لە دەستمدا

جەغزی ژیان بچووک و بچووکتر دەبێ بە دەورمدا

زەمان وەستاوە و کڕ بووە کەڵەبابەی با

ڕێگای بە تەمومژ وا لە پێشمدا

بەرەو کەوێڵی نەزانراو دەمبا


* گوڵێکی گوڵ وردە وەک لاولاو کە بەشێوەی دوانە لەسەر دوو لای لاسکی گوڵدا دەپشکوێن و بەرەو زەوی شۆڕ دەبنەوە. زیاتر لە وڵاتانی سکاندیناوی دەڕوێ و بە گوڵی نەتەوەیی سوید ناسراوە. 


Nocturne

Eino Leino

Ruislinnun laulu korvissani,
tähkäpäiden päällä täysi kuu;
kesä-yön on onni omanani,
kaskisavuun laaksot verhouu.
En ma iloitse, en sure, huokaa;
mutta metsän tummuus mulle tuokaa,
puunto pilven, johon päivä hukkuu,
siinto vaaran tuulisen, mi nukkuu,
tuoksut vanamon ja varjot veen;
niistä sydämeni laulun teen.

Sulle laulan neiti, kesäheinä,
sydämeni suuri hiljaisuus,
uskontoni, soipa säveleinä,
tammenlehvä-seppel vehryt, uus.
En ma enää aja virvatulta,
onpa kädessäni onnen kulta;
pienentyy mun ympär' elon piiri;
aika seisoo, nukkuu tuuliviiri;
edessäni hämäräinen tie
tuntemattomahan tupaan vie


۷/۱۴/۱۴۰۵

هومبابا و ئەنکیدۆ

لە بەیتی گیلگەمێشدا دوو کەسایەتی هەن کە بەپێی نێوەرۆکی چیڕۆکەکە، خەڵکی خۆجێیی نین و چیایین؛ خومبابا یان هومبابا و ئەنکیدۆ. ئەوان لە ڕاستیدا پاسەوانانی دارستانن و ناهێڵن پێی بێگانە لە دارستانی کونار (سەدر) بکەوێ. بێگانەش سۆمەرییەکانن کە لە باشووری زاگرۆس دەژین، چاوی تەماحیان لەو چیا و دارستانانە بڕیوە و خاوەن و خوڵقێنەری چیڕۆکەکەن. دیارە لە ڕوانگەی چیڕۆکەکە ئەو دوو کەسایەتییە سەرەڕای هەستی بەربەرەکانێ و ڕۆحی تەسلیم نەبوویان، دوو کەسایەتیی جیاوازن و دوو ڕێچکە و دوو چارەنووسی جیاوازیش دەگرنە بەر. هەرچی هومبابایە ئەوە لەسەر بەربەرەکانیی خۆی پێداگرە و سەرەنجام گیانی لەسەر دادەنێ بەڵام ئەنکیدۆ بە ژنێک هەڵدەفریوێ و سەرەنجام دەبێ بە جاشی گیلگەمێش و بەشداری لە کوشتنی هومبابادا دەکا.

 ڕەنگە ئەم زاگرۆسی بوونە هۆکار بێ کە ناوی ئەو دوو کەسایەتییە دەتوانن ڕیشەیان لە زمانی کوردیدا هەبێ. سەبارەت بە ناوی خۆمبابا کە بە هومباباش تۆمار کراوە، لە موکریان بە کەسێک کە وەک ئەو، قەڵەو و کەتە بێ، دەڵێن هومبە. دیارە ئەگەر بمانهەوێ وشەکە تەتەڵە بکەین ئەوە دەبێ بە بابای هۆم یان خۆم کە دەکرێ مەبەست خودا یان خاوەنی خواردنەوەی هۆم بێ کە لە کۆندا خواردنەوەیەکی ئایینی بووە. هەرچی ئەنکیدۆشە، ئەوە لە عەگید بە واتای ئازا و پاڵەوان، نیزیکە.

گیلگەمێش و ئەنکیدۆ خەریکن هومبابا دەکوژن




۷/۱۲/۱۴۰۵

کوێخا و کەیخودا

کەیخودا و کوێخا دوو وشە و دوو پلە و دوو ئاستی بەرپرسایەتیی کۆمەڵایەتیی هەرە لەمێژینەن کە دوای ئەوەی مرۆڤ بنەجێ بووە و ماڵ و ژیانی پێکهێناوە، گووراون. هەرچی کەیخودایە ئەوە کە لە دوو بەشی کەی و خودا چێ بووە کە یەکەمیان بە واتای ماڵ و ئەویدی بە واتای خاوەن پێکهاتووە و لەسەر یەک واتای خاوەنماڵ یان گەورەی ماڵێیە.  کەی لە کەیبانوو بە واتای خانمی ماڵ، کەوی بە واتای دەستەمۆ و ماڵی، کەوت لە پاژی دووهەمی مزگەوت و ئەشکەوت و هەروەها لە زمانی فارسیشدا بە شێوەی کەد هەیە. 

هاوتای ناوی کەیخودا لە زمانی فارسیدا  کەدخودایە بەڵام واتای وشەکە لەجێ چووە و لەگەڵ وشەی دووهەمی بەر ئەم باسەدا ڕێک کراوە کە ئەویش کوێخایە.

وشەی کوێخا لە گوێن کەیخودا لە دوو بەشی کوێ و خوا پێکهاتووە. پاژی دووهەم هەمانە کە لە کەیخودادا واتای خاوەن دەدا بەڵام کوێ یان کۆ لە کۆمەڵێک وشەی دیکەشدا هەن کە بەپێچەوانەی وشەی یەکەم، تاقە ماڵ نییە و واتای گوند، گەڕەک یان کۆمەڵێک ماڵ بە یەکەوە دەگەیەنێ. بۆ وێنە 

کۆڵان ( کۆ + ڵان): ڕێگای نێوان کۆمەڵێک ماڵ کە لە دوو ڕیزی ئەمبەر و ئەوبەردا هەڵکەوتوون

کۆ، کۆکە، کۆیک، کۆیکان ناوی کۆمەڵێک شار و گوندی لەمێژینەی کوردستان

کوێ/کۆ: ئامرازی پرسیاری شوێن، چ جێ، چ شوێن

کۆ: کۆمەڵ، پێچەوانەی تاک

کۆ: ناوی گەلەستێرەی هێشوو یان کچ

هەروەها لە زمانی فارسیدا "کوی" بە واتای گەڕەک

ڕەنگە کوێخا کۆنترین دەسەڵاتداری گوند بووبێ کە دواتر دەسەڵاتەکەی دابەزیوە و سەرەتا بەگ و دواتر خان و ئاغا جێگایان گرتوەتەوە. کوێخا دواتر بوو بە ئاڵقەی پێوەندیی نێوان خەڵک لە لایەک و ئاغا و حکومەت لەلایەکی دیکە. بە واتایەکی دیکە نوێنەری حکومەت و جێنشینی ئاغا لەنێو خەڵک بوو. لەلایەک سەرپەرەستی پاراستنی شوێنە گشتییەکانی وەک مزگەوت، کانی، کارێز و پرد و دامەزراوە گشتییەکانی دیکە بوو و لەلایەکی دیکەش ئەرکی کۆکردنەوەی بەرگ و باج و پیتاک بۆ دەوڵەتی لەسەر شان بوو. بۆ ئاغاش بەرپرسی ئەستاندن و کۆکردنەوەی پشکی ئاغا لەو بەروبوومە بوو کە جووتیاران وەک حەقی کێڵان و چاندنی زەوییەکان دەبوو بیدەن بە ئاغا. 


لە فەوزی‌یەوە بۆ فەوزی

کۆماری کوردستان خۆی بەرهەم و چۆڕاوەی کۆمەڵێک هەوڵ و تێکۆشانی دەیان ساڵەی دەیان و سەدان تێکۆشەری کورد بوو کە سەرەنجام لە دووی ڕێبەندانی ١٣٢٤ی هەتاوی (١٩٤٥)دا لەدایک بوو. دوو لەو تێکۆشەر و مامۆستایانەی کە بۆ وەدیهاتنی ئەو خەونە سەدان ساڵەیەی کورد ڕۆڵی گرینگ و کارایان گێڕا بەڵام هەتا ئێستا کەمتر باس کراون، مەلا ئەحمەدی فەوزی، شێخ ئەحمەدی سریلاوان. ئەم بابەتە بەدواداچوونێکی نە زۆر چڕ و مەیدانییە بۆ ناسین و ناساندنی ئەو دوو تێکۆشەرەی کورد کە بەردەوام ئاماژە بە ڕۆڵ و کاریگەریی ئەوان بەر لە پێکهاتنی ژێکاف و کۆماری کوردستان کراوە؛

مامۆستا هێمن لە پێشەکی بۆ پێکەنینی گەدای مامۆستا حەسەن قزڵجی‌دا دەنووسێ: "لەو سەردەمە تاریک و تنووک و ئەنگوست لە چاوەدا (سەردەمی ڕەزا شا - نووسەر) لە مەڵبەندی موکریان بۆ بەربەرەکانی دەگەڵ سیاسەتی تواندنەوەی کورد، کۆمەڵێکی نهێنی لە زانایان و ڕووناکبیران و گەورەپیاوانی کورد بە ڕابەریی مامۆستا مەلا ئەحمەدی فەوزی، سەیفی قازی، پێشەوای نەمر، قازیی بۆکان شێخ ئەحمەدی سریلاوا و گەلێکی تر لە ڕووناکبیری ئەو سەردەمە پێک هاتبوو کە ئامانجی ئەساسی و هەرە گەورەیان پاراستن و پەرەپێدان و بووژاندنەوەی زمان و ئەدەبی کوردی بوو. کتێب و ڕۆژنامەی کوردییان کە لە عێراق بڵاو دەبوونەوە بە زەحمەت پەیدا دەکرد و بە ئیحتیاتەوە بەسەر لاوانی بڕوا پێکراودا بڵاو دەکردەوە تا فێری کوردی خوێندنەوە بن.

کەریمی حیسامیش لە پێشەکیی کتێبی "کاروانێک لە شەهیدانی کوردستانی ئێران"دا ئاماژەی بە ڕۆڵی مامۆستایانەی ئەو دوو تێکۆشەرە بەر لە دامەزرانی ژێکاف کردوە و دەڵێ: "لە ساڵەکانی ١٩٣٠ - ٣٧دا کۆمەڵێکی زۆر پچووکی سیاسیی کورد دامەزرابوو کە لەگەڵ ڕاپەڕینی ئارارات و خۆیبوون پێوەندی هەبوو وە لەگەڵ کوردستانی عێراقیش جارو[بار] پێوەندی ڕادەگرت. ئەوانەی لە بەڕێوەبەریی ئەم کۆمەڵە پچووکەدا ناسرابن، بریتی بوون لە قازی محەممەدی شەهید، شێخ ئەحمەدی سریلاوا، قازی کاکە حەمەی بۆکان (محەممەد سادقی قزڵجی) وە مەلا ئەحمەدی فەوزی. پێویستە دەوری مەلا ئەحمەدی فەوزی وەبەرچاو بگیرێ کە لە ڕووناکبیرەکانی سەردەمی شەڕی هەوەڵی جیهانی بوو. لە سلێمانی‌یەوە هاتبووە موکریان و لە وریا کردنەوەی هەستی نەتەوایەتی و دامەزرانی ئەو کۆمەڵە سیاسییە پچووکەدا  نەخشێکی باڵای هەبوو."

لەم نێوەدا مامۆستا هێمن ڕۆڵ و کاریگەریی فەوزی لەسەر تێکۆشەرانی دواتر بە زیاتر دەزانێ و بۆ وێنە لە پێشەکیی "پێکەنینی گەدا"دا دەڵێ:  ئەوان بەتایبەتی مامۆستا فەوزی دەستەیەک لاوی ڕووناکبیریان پێ گەیاندن کە لە دواڕۆژدا شاعیر و نووسەری زۆر خزمەتکار و بەناوبانگیان لێ هەڵکەوت. یەکێک لە دەسپەروەردەکانی و هاوبیرەکانی ئەوان کاک حەسەنی قزڵجیی خۆمانە. کە هەر لەو دەمیڕا فێری کوردی خوێندنەوە ببوو.

هێمن پێی وایە فەوزی لە هەموو کەس زیاتر کاریگەریی لەسەر ئەودا داناوە و لە پێشەکیی تاریک و ڕووندا بە درێژی باسی ئەو ڕۆڵ و کاریگەرییەی کردوە؛

"[..]خەریک بووم شتێک بە شتێک بکەم کە بابم تێگەیشت ئەو ماوە عومرەم بە زایە چووە و لە خانەقا نەمخوێندووە، ڕای گوێزتم بۆ کولیجە. ئەویش مڵکی خاڵم بوو و مامۆستا فەوزی لەوێ مەلایەتی دەکرد.
دەبێ بڵێم من دەسکردی فەوزیم. ئەو ھەڵی وەشاندمەوە و تێکی ھەڵشێلام و سەرلەنوێ دروستی کردمەوە. ئەو دەرکی زانین و فێربوونی بۆ کردمەوە. ئەو ڕێگای ژیانی پێ نیشان دام. بێگومان ئەگەر نەچووبامە خزمەت فەوزی و لەکن ئەو مامۆستایەم نەخوێندبا ڕێبازی ژیانم ئەو ڕێبازە نەدەبوو کە گرتم و پێیدا ڕۆیشتم و ئێستاش بەرم نەداوە.
ئەو تێی گەیاندم من ڕۆڵەی کوردم و کوردیش نەتەوەیەکی بێ بەش و چارەڕەش و زۆرلێکراوە و دەبێ ڕۆڵەکانی لەپێناوی ڕزگارکردنیدا فیداکاری بکەن و لەخۆبوردوویی نیشان بدەن. ئەو فێری کردم زەوقی ئەدەبیم چۆن تیف تیفە بدەم و مشتوماڵی بکەم. ئەو فێری کردم چۆن بنووسم و چۆن شێعر بڵێم. ئەو فێری کردم وڵاتەکەم خۆش بوێ و پێی ھەڵبڵێم. ئەو حاڵی کردم کوردی زمانێکی ڕەوان و بەربڵاو و دەوڵەمەندە و دەکرێ ئەدەبێکی گەورە و دنیا پەسندی ھەبێ.
ئەو حاجی قادری کۆیی، نالی، کوردی، سالیم، مەولەوی، حەریق، مەحوی، ئەدەب و، وەفایی پێ ناساندم و شێعرەکانی ئەوانی بۆ شی کردمەوە. ئەو فێری ڕۆژنامەخوێندنەوە و ڕۆمان خوێندنەوەی کردم. ئەو دیوانی شاعیرە شۆڕشگێڕەکانی فارسی بۆ پەیداکردم و ھانی دام بیانخوێنمەوە و شتیان لێ فێربم. بەڵام سوێندی دام قەت بە فارسی شێعر نەڵێم و ھەتا بۆم دەکرێ بە کوردی بنووسم.
ساڵ و نیوێک لە خزمەت ئەو خوێندم. بەیانان لەگەڵ گزینگ دەکەوت، دەچوومە ماڵی مامۆستا و زۆر ڕۆژی وا ھەبوو، تا بانگی نیوەڕۆی دەدا و مامۆستا ھەڵدەستا بۆ نوێژ دەرسم دەخوێند و ھیچمان ماندوو نەدەبووین. کەم وابوو لەسەر کتێب دەرسم پێ بڵێ، دوڕوگەوھەری نایابی لە دەریای قووڵ و بێ بنی زانستی خۆی دەردێنان و لە کۆشی منی ھەژاری چاو لەدەستی دەکردن. بەڕاستی مامۆستا و شاگرد نەبووین پیر و مورید بووین. من تا ڕادەی پەرستن ئەوم خۆش دەویست و ئەویش منی بە کوڕی خۆی دەزانی. ئەگەر ڕۆژێک نەمدیبا ئارەزووم دەکرد. جومعە و سێشەممۆمان نەبوو. ئەو لە پێگەیاندنمدا بە پەلە بوو، منیش تامی تێگەیشتنم کردبوو و قەت لە خوێندن و خوێندنەوە و گوێ ڕاگرتن لە مامۆستا وەڕەز نەدەبووم.
پاش نیوەڕۆیانیش لەباتی مامۆستا دەرسم بە کچ و کوڕە گچکەکانی خاڵم دەگوت، ئەویش دوو قازانجی ھەبوو. ھەم زانیاری خۆم بەرەو ژوور دەچوو و ھەم زەحمەتی مامۆستام کەم دەکردەوە.
فەوزی بە بڕوای من یەکێکە لە گەورەپیاوانی مێژووی کوردستان، کە داخەکەم شوێنەوارەکانی فەوتان و خۆشی لەبیر چۆتەوە. ئەو لاوە کوردانەی لە سەردەمی پاتشایەتی ڕەزاخانی پەھلەویدا کە بە تەقلیدی ئاتاتورک خەریک بوو گەلی کورد لە کوردستانی ئێراندا بتوێنێتەوە و یەکێک لەو سێ کوچکە ئاورە بوو کە پەیمانی سەعدئابادی پێک ھێنابوو، ئازایانە کوردایەتیان دەکرد، یا ڕاستەوخۆ شاگردی فەوزی بوون یا شاگردی شاگردەکانی ئەو. بەتایبەتی پێشەوا قازی موحەمەدی شەھید شانازی بەوەوە دەکرد کە شاگردی فەوزی بووە.
مەلا ئەحمەدی فەوزی یا مەلای سولێمانی کێ بوو؟ چکارە بوو؟ بۆ پەڕیوەی مەڵبەندی ئێمە ببوو؟ نازانم. من ئەودەمی ئەوەندەم مەبەست نەبوو ئەوانە بزانم. لە ڕووشم ھەڵنەدەھات لێی بپرسم، بۆ خۆشی ھیچ باسی خۆی بۆ نەکردووم. ئەوەندە دەزانم دەیانگوت خەڵکی شاری سولێمانییە و لە کوردستانی عێراقەوە لەگەڵ شێخەلیسلامی گەورەدا کە لە پێش بابمدا شێخەلیسلامی موکریان بووە و ھەر لە بنەماڵەی مەلا جامی بووە، ھاتۆتە موکریان. پاش مردنی شێخەلیسلام ژنەکەی ئەوی مارە کردبۆوە و کچێکی لێ ھەبوو کە بە جوانەمەرگی مرد. ژنێکی دیکەشی ھێنا و کچێکی تریشی لەوی بوو. وا بزانم ماوە و مێردی کردووە. بۆ خۆی لە ساڵی ١٣٢٢ (١٩٤٣) دا لە گوندی حاجی کەند مرد و لە خانەقای شێخی بورھان نێژراوە. کتێب و نووسینەکانی وەگیر زاواکەی کەوتن کە ھیوادارم نەفەوتابن. وەک بیستوومە پاش مردنی ١٤٠ تمەن دراو و دوو ماینی میرات لێ بەجێ ماوە.
فەوزی زانایەکی گەورە، ئەدیبێکی کەم وێنە، کوردێکی پاک و بێ باک بوو. بەڵام شاعیرێکی باش نەبوو. بیرێکی تیژ و وردی ھەبوو، ئەمما تەبعەکەی ئەوەندە ڕەوان نەبوو بتوانێ بیخاتە ناو چوارچێوەی شێعری عەرووزییەوە. ئەو دەمیش شێعری سپی نەببووە باو. جاروبار شێعری خۆی بۆ دەخوێندمەوە. بەڵام ھیچ بەدڵم نەبوون. جارێکی قەسیدەیەکی درێژی فارسی بۆ خوێندمەوە و نەشیگوت پێت چۆن بوو؟ گوتم باش نەبوو. وا دیار بوو خۆشی زۆری خۆش نەدەویست پێکەنی و گوتی: ھی خۆمە. بەڵام بۆ کەس وەک تۆ بیر و بڕوای خۆی دەرنابڕێ و بۆ ھەرکەسم خوێندۆتەوە گوتوویانە زۆر باشە؟ گوتم قوربان لەسایەی تۆوە من وام لێ ھاتووە شێعری باش و خراپ لێک بکەمەوە. ئەوجار قاقا پێکەنی و گوتی دیارە نەک ھەر باش نین، بەڵکە خراپیشن و کاغەزەکەی ورد ورد کرد.
درۆ نەبێ لە خۆیم نەبیستووە، بەڵام بیستوومە زۆر دۆستی عاریف سایب بووە. ئەوەشم بیستووە چەند جار مەحموود جەودەت ھاتۆتە موکریان و لە ماڵی ئەودا خۆی شاردۆتەوە و لەگەڵ خەڵک تەماسی سیاسی گرتووە، تەنانەت بیستوومە کۆمەڵەی ژینەوەشیان دروست کردووە. بەڵام ھەر گوتەیە و زۆر جێگای متمانە نییە. مامۆستا غەزەلێکی حافزی تەخمیس کردبوو کە لەناو شێعرەکانیدا پەسندم کردبوو. ئەوەش بەندێک لەو تەخمیسەیە کە بە بڕوای من وەستایانەیە.
گهی شوی ز امیران پادشه محسوب
گهی وزیر و بدرگاه پادشه محبوب
گهی شوی بسر دار ناگهان مصلوب
به چشم عقل دراین رهگذار پرآشوب
جهان و کار جهان بی ثبات و بی محل است

(هێمن لە لاپەڕە ٢٧ی پێشەکیی تاریک و ڕوون‌)


هێمن لە "ئەزموونی شاعیریم"دا جارێکی دیکە ئاماژەی بەو شوێندانەری و کاریگەرییەی فەوزی لەسەر خۆی کردۆتەوە. لە زۆر جێگایانیش شانازیی بە خۆی کردوە کە قوتابی فەوزی بووە:  لەبیرمە شەوێکی لە دیوەخانی میرزا ڕەحمەتی شافیعی، ڕەحمەتی خوای لێ بێ، کۆمەڵێک گەورە پیاو و شێعرناس کە ئەوی لەبیرم مابێ یەکیان مامۆستای مەزن تورجانیزادە بوو، تاریفی ئەو شێعرەیان دەکرد. کە مەلا مارف بۆ شافیعی ناردبوو. من بە ئەدەب لەسەر چۆک دانیشتبووم و متەقم نەدەکرد تا گەیشتنە ئەم شێعرە:
 

جائیزەی شێعرم لە تۆ ناوێ مەگەر بارێ ڕەژی

تا سەر و ڕووی دوژمن و بەدخواهی تۆی پێ ڕەش بکەم

ئەو دەم وەدەنگ هاتم و گوتم ئەم شێعرە مانایەکی دیکەشی لە بندا هەیە ئەویش ئەوەیە کە میرزا ڕەحمەت ئەوەندەی دوژمن و بەدخواهـ هەیە کە بارێک رەژیان دەوێ تا مەلا مارف ڕوویان پێ ڕەش بکا. مامۆستا تورجانیزادە تاوێک مات بوو و گوتی: «ئافەریم ڕۆڵە تۆ کێی؟» خۆم پێ ناساند گوتی: «لەکن کێت خوێندووە؟» گوتم: «لەخزمەت مامۆستا فەوزی» گوتی: «ئەوە بۆیە شتی وا دەزانی». (هێمن - چەند نوکتەیەک لەبارەی مێژووی ئەدەبی کوردی - کتێبی هەواری خاڵی)

هێمن هەروەها پێشەوا قازی محەممەدیش بە قوتابیی فەوزی دەزانێ و دەڵێ: پێشەوا قازی موحەمەدی شەھید شانازی بەوەوە دەکرد کە شاگردی فەوزی بووە.

ئەو هەروەها هەژاریش بە قوتابییەکی ناڕاستەوخۆی فەوزی دەناسێنێ و لەم بارەوە دەڵێ: بە مێرمنداڵی لە خانەقای شێخی بورهانی خوێندووە کە دەتگوت کەشتیی نوحە و هەموو توخم و تۆوێکی لێ کۆ ببۆوە. هەر شێوە و زاراوەیەکت بویستایە دەبەر دەستدا بوو... لە پەرێز و خێرۆکی پیران و زانایانی وەک: سەید ڕەشید و سەیفی قازی و شێخ محەممەد و مامۆستای فەوزی دەسکەنەی کردووە و گوڵی هەڵگرتوونەوە...(هێمن - وتەیەک لە پێشەکیی شەرەفنامەدا - کتێبی هەواری خاڵی)

هەژار بۆخۆشی لە پەسنی فەوزیدا دەنووسێ: زۆر عالم، زۆر کورد، شاعیر، ئیتر وەک ئاردی بەهار بۆ هەموو شت دەبوو. نسحەت و ڕێ شاندانی ئەو، بیری کوردایەتی خستە مێشکی زۆر لە لاوانی ئاشنای. دنەدانی ئەو هێمنی کردە شاعیر. پاش مەرگی بابم زۆری پێ ناخۆش بوو کە ناچارم دەست لە خوێندن بەردەم، دەیگوت زۆر حەیفە تۆ نەخوێنی.. (چێشتی مجێور. ل. 35)

بێجگە لە هێمن و هەژار، کەسێکی تر کە لە نیزیکەوە فەوزی دیتوە و شاهیدی بۆ تێکۆشانی سیاسیی فەوزی لە موکریان داوە، مەلا عەبدوڕەحمانی لاهیجانی‌یە. مامۆستا کە یەک لە تێکۆشەرانی دێرینی حیزبی دێموکراتی کوردستان بوو، لەم بارەوە دەگێڕێتەوە؛ "...رۆژێ فەقێیەک له مەهابادەوە هاته لام و وتی هاتووم به دواتدا که بێی بۆ مەهاباد بۆ لای بەڕێز مەلا حەسەنی قزڵجی و مەلا محەمەدی تـورجانی زادە. پێم خۆش بـوو و پێکەوە چووین... داوایان لێکردم که گەشتێک بکەم بۆ کوردستانی عێراق بۆ لای سەید حوسێنی حوزنی له شاری رەواندز... سەرەتـای هاوینی ساڵی ١٩٣٢ لەگەڵ سێ فەقێی تـر چووینه کوردستانی عێراق... خۆمان به سەید حوسێن ناساند و رەمزی دڵنیاییمان پێ وت... رۆژانی هەینی لای ئەو وانەی سیاسی و نەتەوەخوازیی کوردیمان بۆ ماوەی ٦ مانگ خوێند و دواتر گەڕاینەوە ئێران و وانه و راسپاردەکانی ئەومان به قزڵجی و تــورجانی زادە و مەلا ئەحمەدی فەوزی گەیاند (وتووێژ لەگەڵ مامۆستا عبدالرحمن لاهیجانی، قەڵایەک لە ورە، دنیایەک لە ئیمان (بە بۆنەی کۆچی دوایی مەلا عەبدولڕەحمان لاهیجانی) بڵاوکراوەی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، چاپی یەکەم، خاکەلێوەی ١٣٨٢ی هەتاوی، ل. ٣٨.)

لە هەمان ڕاستادا، شەریف فەللاح لە بابەتی "گوتارە ڕۆشنبیرییەکان لە کوردستانی ئێران" نووسیویەتی: "له‌ نێوان ساڵه‌كانی‌ ١٣٠٩ تا ١٣١٦ی‌ زاینیی‌ گرووپێكی‌ بچووك له‌ مامۆستایانی‌ ئایینی‌ كورد له‌ موكریان چالاك بوون كه‌ له‌گه‌ڵ شۆڕشی‌ "ئارارات"‌و رێكخراوی‌" خۆیبوون"دا پێوه‌ندیان هه‌بوو‌و جارجار له‌گه‌ڵ كوردستانی‌ عێراقیش پێوه‌ندییان ده‌گرت. ئه‌ندامانی‌ چالاكی‌ ئه‌و گرووپه‌ بریتی‌ بوون له‌ : قازی‌ موحه‌ممه‌د، شێخ ئه‌حمه‌د سریلاوا، قازی‌ كاك موحه‌ممه‌د بۆكانی‌، مه‌لا موحه‌ممه‌د سادق قزڵجی‌‌و مه‌لا ئه‌حمه‌د فه‌وزی‌ بوون، كه‌سایه‌تی‌ هه‌ڵكه‌وته‌‌و به‌رچاوی‌ ئه‌م گرووپه‌ "مه‌لا ئه‌حمه‌د فه‌وزی‌" بوو كه‌ له‌ رێگای‌ سلێمانییه‌وه‌ هاتبووه‌ مه‌هاباد‌و له‌وێ‌ قوتابخانه‌یه‌كی‌ وانه‌ وتنه‌وه‌ی‌ پێكهێنا. مه‌لا ئه‌حمه‌د فه‌وزی‌، جیا له‌ وانه‌ ئایینی‌‌و مه‌زهه‌بیه‌كان، له‌ چوارچێوه‌ی‌ وانه‌كانی‌ خۆیدا وانه‌ی‌ كوردایه‌تی‌‌و نه‌ته‌وه‌خوازی‌ به‌ قوتابیه‌كانی‌ وتۆته‌وه‌.

بێجگە لەوانە، مەلا مارفی کۆکەیی شاعیریش جارێک لە شێعرێکدا کە مێژووی ١٣١٩ی بە ژێرەوەیە، ناوی فەوزیی وەک مامۆستای "سەید حەسەنی ئاجیکەند"، هێناوە:

نازانم ئەم قسوورە لە «ئاغایی فەوزی»یە      تەعلیمی تۆی نەکردووە جوز ڕەسمی لا و لەم

بەڵام ئەوە کە مەلا ئەحمەدی فەوزی یا مەلای سولێمانی کێ بوو؟ چکارە بوو؟ بۆ پەڕیوەی مەڵبەندی موکریان ببوو؟ دیوانی شێعرەکانی کوا و بەرهەمەکانی چیان بەسەرهات؟ ڕیزە پرسیارێکن کە سەرەڕای ئەو بابەت و بیرهێنانەوانەی سەرەوە، هەتا ئێستاش وڵامی ڕوونیان نییە.

مامۆستا هەژار هەر لە چێشتی مجێوردا و لە باسی فەوزیدا دەنووسێ؛ "مەلایەکی خەڵکی عەبابەیلی شارەزوور بوو. شێخ مەحموود لە پاش کوژرانی عیرفان ئەفەندی ویستبووی فەوزی کە شاگردی عیرفان بووە بکاتە ڕاوێژکەری. فەوزی لە ترسان پەڕەوازەی وڵاتان بووە. ماوەیەک لەناو کەڵهوڕ بۆتە مەلادێ. هاتبووە موکریان و لە گوندی ئاجیکەند دەژیا. (چێشتی مجێور ل. ٣٥)

   مامۆستا عەلائەددین سەججادیش لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا بە کورتی فەوزیی ئاوا ناساندوە؛ «مەلا ئەحمەدی حاجی عەلی هەڵەبجەیی»، ناوی شیعری «فەوزی» بووە و لە سابڵاخ دانیشتووە، لە دەوروبەری ١٩٢٣دا مردووە. (عەلائەدین سەجادی - مێژووی ئەدەبی کوردی، باخی شاعیران)

گومان دەکرێ سەرچاوەکەی مامۆستا سەججادی هەر گێڕانەوەکەی مامۆستا هێمن بێ بەڵام ساڵی مردنەکەی لەنێوان ١٣٢٣ی هەتاوی و ١٩٢٣ی زایینی‌دا لێ تێکەڵ بووە. لە ڕاستیدا هەرچی دوای ئەوە نووسراوە، هەر لەسەر بنەمای ئەو زانیاری و گێرانەوانەن کە مامۆستایان هێمن و هەژار سەبارەت بە فەوزی نووسیویانە و تۆماریان کردوە. تەنیا لەم دواییانەدا لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونێکی مەیدانی لەلایەن نووسەر "کەماڵ عەبدوڵڵاهی" کراوە کە لە ژمارەکانی ٧٣، ٧٤ و ٧٥ی گۆڤاری مەهاباددا بڵاو کراوەتەوە. عەبدوڵاهی لە بەشەکانی سەرەتای نووسینەکەیدا ئەو گێڕانەوە و بابەتانەی نووسیوەتەوە کە پێشتر سەبارەت بە فەوزی نووسراون و پاشان بە ناوچەکەدا گەڕاوە و پرسیاری لە بەتەمەنەکانی ناوچە کردوە. سەرەنجام کچەکەی فەوزیشی دۆزیوەتەوە و سەبارەت بە ژیان و بەسەرهات و بەرهەمەکانی باوکی پرسیاری لێ کردوە. وەک دەردەکەوێ کچەکەی فەوزیش زۆر لەگەڵ باوکیدا نەژیاوە و بە منداڵی کە دایک و باوکی لێک جیابوونەتەوە، ئەو هەر لەلای دایکی بووە. کچەکەی زۆر گێڕانەوەشی لەم و لەو بە تایبەت ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە مامۆستا هێمن بیستووە و بۆ نووسەری گێڕاوەتەوە.

چاوەڕوانییەکان سەبارەت بە ڕوونبوونەوەی کەسایەتی و چارەنووسی فەوزی بەردەوام بوو تا سەرەنجام لە ساڵی ٢٠١٩دا دیوانی فەوزی لە باشووری کوردستان و شاری سلێمانی چاپ و بڵاو کرایەوە. گومان دەکرا ئەوە کۆتایی بە چاوەڕوانییەکان بێنێ بەڵام وا دەرنەچوو. دیوانی فەوزی نەک هیچی سەبارەت بە فەوزی، ئەو مامۆستا نیشتمانپەرەوەرەی کە گەلێک تێکۆشەری لە موکریان پەروەردە کرد، ڕوون نەکردەوە بەڵکو گڵۆڵەی زانیارییەکانی هیندەی دیکە ئاڵۆزتر کرد. چونکە ئەوە دیوانی "شێخ" ئەحمەدی فەوزی بوو نەک "مەلا" ئەحمەدی فەوزی!. ئەگەرچی پێشتر بەدوور نەبوو کە ژمارەی ئەو شاعیرانەی ناسناوی فەوزی‌یان هەڵگرتوە لە یەک و ڕەنگە لە دوان و سیانیش زیاتر بن بەڵام  تا ئەو کات کەس پێی وا نەبوو دوو کەسایەتی و دوو شاعیر بە ناوی ئەحمەد و بە ناسناوی فەوزی لە مێژووی نە زۆر دووری شێعر و سیاسەتی کورددا هەبووبن. تەنانەت ساخکەرەوەی دیوانەکەی شێخ ئەحمەدی فەوزیش تەنیا لە ڕووی گێڕانەوەی مامۆستا هێمن و بەدواداچوونەکەی کەماڵ عەبدوڵڵاهی لە گۆڤاری مەهاباددا زانیویەتی کە بێجگە لە شاعیران شێخ عومەری فەوزی، مەلا عەبدولعەزیزی فەوزی و سەعید فەوزی، کەسایەتی و شاعیرێکی دیکەش بە ناسناوی فەوزی و ڕاست بە ناوی ئەحمەد کە بە هەڵکەوت ئەویش هەر خەڵکی سلێمانی بووە، لە سەردەمی شێخ ئەحمەدی فەوزی‌دا لە موکریان ژیاوە. کاک سدێق ساڵح لە درێژەی ئەو ئاماژەیە بە فەوزیی چوارەم یان پێنجەم‌دا، پێی وایە ئەو فەوزییە "[..] ئەگەرچی بە ئەسڵ خەڵکی سلێمانی بووە، بەڵام ئەحمەد فەوزی‌یەکی دیکەیە".

بەپێی ژیننامەکەی شێخ ئەحمەدی فەوزی، ناوبراو لە ١٨٩٠ لە سلێمانی لەدایک بووە و لە ١٩٥٥ لە هەمان شار کۆچی دوایی کردووە. شێخ ئەحمەدیش وەک مەلا ئەحمەد کە بە وتەی مامۆستا هێمن لەگەڵ عاریف سایب و مەحموود جەودەت لە ڕێبەرانی شۆڕشەکەی شێخ مەحموودی نەمر، لە پێوەندیدا بووە، ئەویش ڕاستەوخۆ لە شۆڕشەکەی شێخ مەحموودی حەفیددا بەشدار بووە و چەند شێعریشی لە پەسنی شێخ و شۆڕشەکەیدا نووسیوە. ئەمەی خوارەوە کە بە بۆنەی گەڕانەوەی شێخ مەحموود لە زیندان نووسیویەتی، یەک لە بە سۆزترین شێعرەکانییەتی؛

شوکور لیللا موژدە بێ وا نووری ئیمان ھاتەوە             ئەرشەدی ئەولادی حەیدەر شێری یەزدان ھاتەوە
ھەروەکو یۆسف لە زیندانی ئەسارەت ھاتەوە            شاھی میسرە سەد شوکر وا ڕوو بە کەنعان ھاتەوە
سەف بە سەف زومرەی مەلایک دێن بە ئستیقبالەوە   بانگ ئەکەن وا مەزھەری ئیلتافی ڕەحمان ھاتەوە
عەرزی تەبریکات ئەکەن جن و مەلایک یەکبەیەک      زەمزەمەی خەیرولقدوومە شاھی دەوران ھاتەوە
شەمشەمە کوێرە لە داخا خۆی لە قوڕ نێ حەقیەتی     شەو نەما زوڵمەت بەسەرچوو مەھی ڕەخشان ھاتەوە
خاتەمی حوکمی لە دەس حیلەی شەیاتین دەرنەھات   تا جەنابی ناسەفی موڵکی سلێمانی ھاتەوە
جامی مەی سابێنە گەردوش ساقیا تووبی خودا            موددەتێکە دڵ حەزینم جانی جانان ھاتەوە
موتریبی خۆشلەھجە کوا دەنگی ڕەباب‌و عوود‌و نەی   وەختی وەسڵە قاتیلی عومری ڕەقیبان ھاتەوە
جەژنی کوردستانە قوربان مەوقیعی قوربانییە             چۆن بە قوربانی نەبم وا فەخری کوردان ھاتەوە
ئیددیعایی قەومییەت ئەمڕۆ ڕەوایە (فەوزی)!             ڕافیعی ئەعلام و ئیستیقلالی کوردان ھاتەوە

(مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی پێنجەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕە ٤٠ تا ٤٢، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٥)

سەرەرای ئەوە کە شێخ ئەحمەدیش وەک مەلا ئەحمەد کە بە قەولی هێمن، شاعیری چاک نەبووە، شێعری بەناوبانگی وەک ئەوەی خوارەوەی هەیە کە لەلایەن هونەرمەند کەریم کابانەوە ئاوازی بۆ داندراوە و لەلایەن هونەرمەند قادر کابانەوە بە گۆرانی وتراوە:

دڵێ گیرۆدەی زوڵف و خاڵ نەبێ                         شەیدای عیشوەیی چاوی کاڵ نەبێ
ئاواتەخوازی لێوی ئاڵ نەبێ                                لە بۆتەی عەشقا ، زیوی قاڵ نەبێ
ئەو دڵە ــ یا خوا ــ بەر خەنجەر درێ                   وەک کوتەی قەصاب ، لەت و پەت کرێ...

 وەک  بە نێوەرۆکی شێعرەکانییەوە دیارە، شێخ ئەحمەدی فەوزی لە سیاسەت و کوردایەتیدا قاڵ بووە؛
دەوری مەجنوون تێپەڕی، ئێستا منم شێتی وڵات          بۆ نموونە هەر زەمانێ، عاشقێ ڕسوا ئەکا

وێڕای ئەوانە شێعری سەر گۆڕەکەی گرەوی لە هەموو شێعرێکی نەتەوەیی بردۆتەوە؛

کوردم، بە کوردی بووم، بە کوردی ئەژیم و مردنی من          بە کوردییە، بۆ کوردییە ئایین و دینی من
تەڵقینەکەم بە کوردی لە سەر قەبرەکەم بخوێنە مەلا!          تا نەشڵەژێ، بپرسێ مەلائیک لە ژینی من

شێخ ئەحمەد لە شێعرەکانی‌دا زۆر جار وەک مامۆستا و ڕێنوێن و ڕێنیشاندەر بۆ گەلەکەی دەرکەوتوە:

ڕۆژی کورد، لەم ڕۆژەدا خزمینە چۆن، کەی وا ئەبێ       هەر کەسێ بۆخۆی نەژی دواڕۆژی هەر ئاوا ئەبێ
گوێ لە تەوسی نیشتمان بگرن بەبێ پەروا ئەڵێ            دوودڵی بێ مایەیە وەک تیغی بێ مەودا ئەبێ
یەکێتی ئاتۆمە بۆ گەل، تێگەیین وەستایەتی                 قونبولەی زەڕڕی وەهایە، پێگەیین ئاوا ئەبێ       

 هاوکات ئاگای لە بەشەکانی دیکەی کوردستانیش بووە و بە سەرکەوتنیان دڵخۆش و بە شکانیان خەمبار بووە. لە شێعرێکدا بەبۆنەی مەرگی مستەفا کەماڵ ئاتاتورک ئاوا موژدەی خۆشیی خۆی لە "کوردێکی شیمال" وەردەگرێ:

کوردێکی شیمال، لەش بە خوێنەوە            ڕوو بە پێکەنین، دەم بە جوێنەوە
بانگی کرد: کوردان، شین بوو بە شایی        مژدە بێت لێتان باوکی تورک ڕۆیی

وێڕای ئەوانە، وێدەچێ شێخ ئەحمەد ئاگای لە جموجۆڵە ئەدەبییەکانی سەردەمی دامەزرانی ژێکافیش بووبێ و لانیکەم بە شێعرێک بەشداریی تێدا کردوە یان مووشێعرێنی لەگەڵ شاعیرانی ئەو سەردەمی ژێکافدا کردوە. شێعری "ئەمن دەیڵێم و بێباکم" شێعرێکی بەنێوبانگی ئەو سەردەمی مامۆستا هێمنە کە تا ئێستا دەزانین لانیکەم دوو شاعیری دیکەش شێعریان بە هەمان ناوەرۆک و فۆرم نووسیوە. ناوەرۆکی ئەو شێعرانە ڕەخنەگرانە و ڕوویان لە چینی ئاغاوەتە کە ڕەنگدانەوەی هەلومەرجی سەردەم و پەرەگرتنی بیری چەپ لە کوردستانە. یەکێک لەو شێعرانە بە سەروای "دەڵێم بیڵێم و ناوێرم" لەلایەن مەمەند ئاغای قایمقام بە ناسناوی شێعریی "فانی" نووسراوە کە لە ڕێی "ئەندامێکی ژێکافەوە" بە دەست بەڕێوەبەرانی گۆڤاری نیشتمان گەیشتووە و لە لاپەڕە ١٨ی ژمارە ٣ و ٤ی گۆڤاری نیشتمان تایبەت بە مانگەکانی سەرماوەز و ڕێبەندانی ساڵی ١٣٢٢دا چاپ و بڵاو کراوەتەوە. لە ژمارەی دواتردا (ژمارە ٥ تایبەت بە ڕێبەندانی ١٣٢٢) هێمن لەسەر هەمان کێش و هەمان ڕوانگەی ڕەخنەگرانە، بە سەروای "ئەمن دەیڵێم و بێ باکم" بۆی لەدوو داوە. مەلا ئەمجەدی عوسمانیش کە بە ناسناوی شێعریی "کاک" یەک لە ئەندامانی کۆمەڵەی ژێکاف بوو، لەسەر هەمان کێش و ناوەرۆک، بە سەروای "بەقاو دەیڵێم و ناترسم" مووشێعرێنەکەی لەدوو داوە بەڵام ئەگەر لەو سەردەمیش‌دا چاپ کرابێ، بەر دەست نەبووە و لەم ساڵانەی دواییدا بڵاو بۆوە. لە ڕاستای ئەو سێ شێعرەدا. لە دیوانەکەی فەوزی‌شدا شێعرێک بە سەروای "دەڵێ بیڵێم و ناوێرێ" هەیە کە وا دیارە لەژێر کاریگەریی ئەو شێوە شێعرە باوەی سەردەمی ژێکاف بە تایبەت لەژێر کاریگەریی شێعرەکەی فانی‌دا نووسرابێ؛

 ئەڵێ بیڵێم و ناوێرم

برا ئیشێ لەبەرمایە، ئەڵێ بیڵێم و ناوێرم                            هەوای بەرزی لە سەرمایە، ئەڵێ بیڵێم و ناوێرم
هیوایی نیشتیمان بەرز بوونەوەی کورد، تێگەیینی عام          شتێکی وا لە دڵمایە، ئەڵێ بیڵێم و ناوێرم
ئەرێ تێگەیوەکان بۆچی لە دنیا ئێمە بێ‌بەش بین               هەموو کەس وا لە خۆشیایە، ئەڵێ بیڵێم و ناوێرم
ئەوی تێ‌گەیوە، پێ‌گەیوە، ئەوی داماوە، داماوە                   خەریکی گێژی خولیایە، ئەڵێ بیڵێم و ناوێرم
درۆی بێگانە بۆ تۆ چی؟ چرا بۆ ماڵی خۆت هەڵکە               وتەی شایی لە ناوایە، ئەڵێ بیڵێم و ناوێرم
خەیاڵی پووچی نازێتی، بەچی دێ، کەلکی چی ئەگرێ؟         چیای کوردان لە ڕێدایە، ئەڵێ بیڵێم و ناوێرم
وەرە بنواڕە کانیی ناو چیا، زیو و زەڕە گشتی                       ئیتر هەر نەوتە، پۆڵایە، ئەڵێ بیڵێم و ناوێرم
دەسی سوێندخوارەکان بگری، ئەبێتە سەربڵند کوردە*           وتەی ڕاستت ئەوێ، وایە، ئەڵێ بیڵێم و ناوێرم
یەکێتی چاکە بۆ هەمووان، برا پشتی برا بگرێ                     قەدەر ئیتر لەلای خوایە، ئەڵێ بیڵێم و ناوێرم
وەرە فەوزی لەمەولا با هەموو ڕوو کەینەوە مەولا (ئەولا؟)    کە ئیشمان هەر بە مەولایە، ئەڵێ بیڵێم و ناوێرم

(دیوانی فەوزی ل. ٣٢ و ٣٣)

بێجگە لە فۆرمی شێعرەکە کە وەک گوترا لە درێژەی شێعرە هاوشێوەکانی فانی و هێمن و کاک‌دا هەژمار دەکرێ، دەستەواژەی "سوێندخۆرەکان" لە بەیتی هەشتەم‌دا دەتوانێ ئاماژە بە ژێکاف و ئەندامانی ژێکاف بێ کە بۆ وەفاداری و پاراستنی پڕەنسیپەکانی ژێکاف سوێند دەدران. فەوزی پشتیوانی لەوان دەکا و بانگ لە کوردان دەکا کە ئەگەر دەستی ئەوان بگرن، کورد بە سەرفرازی دەگا.

شێخ ئەحمەدی فەوزی هەروەها لەگوێن مەلا ئەحمەدی فەوزی، فارسی زان بووە و شێعری بە فارسیش نووسیوە هەرچەند ڕادەی شێعرە فارسییەکانی لە ئاست کوردییەکانیدا نین. 

ڕوون نییە کە ئاخۆ شێخ ئەحمەدی فەوزی ڕۆژهەڵاتی کوردستانی دیتووە یان دووراودوور ئاگای لێیان بووە بەڵام بەپێی هەموو گێڕانەوەکان سەبارەت بە مەلا ئەحمەدی فەوزی، هەر لەو سەردەمەوە کە هەژار لە خانەقا چاوی پێی کەوتووە و هێمن لە کولیجە قوتابی بووە تا ئەوەی کە عەبدوڕەحمان لاهیجانی ڕاپۆرتی سەفەرە سیاسییەکەی پێ داوەتەوە، دەرخەری ئەوەن کە مەلا ئەحمەدی فەوزی لە دەیەی سی زایینی‌دا بەتایبەت لە نیوەی یەکەمی ئەو دەیەدا لە موکریان مامۆستا و هەڵسووڕ بووە. لە دیوانەکەی شێخ ئەحمەدی فەوزی‌دا ئەو ساڵانە، ساڵانی تەقریبەن لە شێعر بەتاڵن. لەسەرەتای دەیەی سی‌دا شاعیر لەدەست سەربازگیریی میجەرسۆن ناڕازی بووە و بە شێعرێک سکاڵای دەربڕیوە:

مەقسەدی قازی لە تەحلیفا وەها بوو سەر کەوێ            موعجیزەی قورئانە تا کافر بە جارێ دەرکەوێ
خاچی هێنا نایە سەر حوکمی خوا بۆ ئەتکی دین             بەڵکو بەر لوتف و ویقایەی حەزرەتی میجەر کەوێ

بەپێی کوردیپێدیای عەرەبی، شێخ ئەحمەدی فەوزی لە ١٩٨٢ لە شاری سلێمانی لەدایک بووە، پاڵپشتی شۆڕشەکەی شێخ مەحموودی کردووە، بەو هۆیە لەلایەن ئینگلیزەوە دەستبەسەر کراوە، لە ١٩٢٨ لە بەڕێوەبەرایەتیی دارایی سلێمانی بە فەرمانبەر دامەزراوە. سەفەری دەڤەری مەهابادی کردووە. لە ١٩٥٥ خانەنشین بووە و لە  ٩ی شوباتی ١٩٥٨ کۆچی دوایی کردووە. 

هەموو ئەوانە ئەم پرسیارە دەخوڵقێنن کە ئاخۆ بڵێی شێخ ئەحمەدی فەوزی هەمان مەلا ئەحمەدی فەوزی و مەلا ئەحمەدی موکریان هەمان شێخ ئەحمەدی سلێمانی نەبێ؟ وڵامی ئەو پرسیارە کاتێک زیاتر دەمانخاتە گێژاوەکەوە کە دەبینین لەسەر یەک؛ 

- ئەگەر مەلا ئەحمەد لە ١٩٤٣ و شێخ ئەحمەدیش دوازدە ساڵ دواتر، لە ١٩٥٥دا کۆچی دوایی کردبێ و هەردوویان لەدایکبووی شاری سلێمانی و گەورەبووی ئەو شارە بووبن، جوگرافیای ژیان و مەودای تەمەنیان ئەوەندە لێک دوور نەبووە کە ئاگایان لە یەکتر نەبووبێ. هەر بۆیە جێی پرسیارە کە هەردوو ئەحمەد یەک ناسناوی شێعرییان بۆ خۆیان هەڵبژاردبێ.

- شێخ ئەحمەدی فەوزی کە بە پێی ژیاننامەکەی لە ١٨٩٠ لەدایک بووە، لەسەردەمی قوتابییەتیی هێمن‌دا دەبێ (سەرەتای دەیەی ٣٠ی زایینی) لە چلەکانی تەمەنی خۆیدا بووبێ و ئەوەش تەمەنێکی گونجاوە بۆ پێگەیشتوویی و مامۆستایەتیی مرۆڤێک.

- لە مەودای نێوان ساڵەکانی ١٩٣٠ - ١٩٣٦ جموجۆڵێکی ئەوتۆ لە ژیاننامەی فەوزیدا دیار نییە و ئەوەش دەتوانێ ئەو ساڵانە بێ کە پەڕیوەی موکریان بووە.

- بەپێی ژیاننامەکەی و نێوەرۆکی شێعرەکانیشی، فەوزی یەک لە تێکۆشەرانی شۆڕشەکەی شێخ مەحموود بووە. بەو پێیەش ئەگەری پێوەندی و دیدار و داڵدەدانی تێکۆشەرانی دیکەی ئەو شۆڕشە وەک جەمیل سائیب و مەحموود جەودەت لەو سەردەمەدا کە لە موکریان گیرسابۆوە، ڕێ تێچوویە.

- بەپێی نێوەرۆکی شێعرەکانی، شێخ ئەحمەدی فەوزی‌ش لەگوێن ئەو ناساندنەی کە هێمن و هەژار بۆ مەلا ئەحمەدی فەوزییان کردووە، مرۆڤێکی سیاسی، کوردپەروەر و لاگری فێربوونی عیلم و زانست بووە و لە خەمی ئازادیی نیشتماندا تێکۆشاوە.

- شێخ ئەحمەدیش شاعیری چاک نییە هەر بەو جۆرەی هێمن شێعرەکانی مەلا ئەحمەدی هەڵسەنگاندووە

- شێخ ئەحمەدیش لەگوێن مەلا ئەحمەد فارسیزان بووە و شێعری فارسیشی نووسیوە.

بەڵام گومان لەسەر یەک کەسایەتی بوونی شێخ ئەحمەد و مەلا ئەحمەدی فەوزی ئەو کاتە کاڵ دەبێتەوە و دەڕەوێتەوە کە دەزانین هێمن سەرەڕای ئەوەی لە دیوی باشوور تووشی نازەنینی کچی فەوزی دەبێ و دوو جار شین بۆ شەهیدکرانی شێخ شەهابی شێخ ساڵحی برازا و زاوای شێخ ئەحمەدی فەوزی دەگێڕێ بەڵام باسێک لە پێوەندیی ئەوان لەگەڵ فەوزیدا ناکا. ئایا هێمن نەیزانی کە نازەنین کچی فەوزی و شێخ شەهاب زاوای ئەوە یان نا دەیزانی کە فەوزیی باوکی نازەنین لەگەڵ فەوزیی پیر و مامۆستای کوردایەتیی ئەو جیاوازە؟

ژێدەر: 

- هێمن؛ لە کوێوە بۆ کوێ - پێشەکیی تاریک و ڕوون

- هێمن؛ پاشەرۆک - ئەزموونی شاعیریم

- هەژار؛ چێشتی مجێور

- ئەنوەر سوڵتانی؛ کورتە مێژووی بۆکان

- گۆڤاری مەهاباد؛ ژمارەکانی ٧٣، ٧٤ و ٧٥

- دیوانی شێخ ئەحمەدی فەوزی

- دیوانی مەلا مارفی کۆکەیی

- مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی پێنجەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕە ٤٠ تا ٤٢، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٥

- کەریم حیسامی: کاروانێک لە شەهیدانی کوردستانی ئێران

- (وتووێژ لەگەڵ مامۆستا عبدالرحمن لاهیجانی، قەڵایەک لە ورە، دنیایەک لە ئیمان (بە بۆنەی کۆچی دوایی مەلا عەبدولڕەحمان لاهیجانی) بڵاوکراوەی کۆمیسیۆنی کۆمەڵایەتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، چاپی یەکەم، خاکەلێوەی ١٣٨٢ی هەتاوی، ل. ٣٨.)

- عەلائەدین سەجادی - مێژووی ئەدەبی کوردی، باخی شاعیران

- وتووێژێکی تلویزیۆنی مەلا محەممەدی شەڵماشی سەبارەت بە شێعری عیشق و ئازادیی هێمن

بابەتی نوێ:

ئاژەڵی هیبریدی لە زمانی کوردیدا

لە کوردستاندا چەند جۆر ئاژەڵ هەن کە کورد پێی وایە لەسەرەتاوە بە شێوەی سرووشتی نەبوون و دواتر لە ئەنجامی تێکەڵاوبوون و جووتبوونی دوو جۆر ئاژە...