۵/۱۵/۱۴۰۴

عەلی خەندان (نیزیک بە تەواوە)

 شایەران لە موکریان تەنیا شایی گێڕ نەبوون و زۆربەیان قسەزان و مەجلیس خۆش بوون. قسە و نوکتە خۆشەکانیان زۆرزوو دەبوو بە وێردی سەر زاری خەڵک و دەم بە دەم دەگەڕا. نوکتەکانیشیان تەنیا بۆ پێکەنین نەبوو و زۆر جار دەبوون بە هەڵوێستێکی سیاسی یان دەربڕینی دەردێکی کۆمەڵایەتی. لە موکریان گەلێک لە شایەران بە قسەخۆشیش بەنێوبانگ بوون بەڵام لە نێویاندا ڕەسووی نادری و عەلی خەندان سەرتۆپ بوون.  

عەلی فەیزی کە لە نێو خەڵکدا بە "عەلی خەندان" بەنێوبانگ بوو، بەپێی وێنەیەک لە پێناسەکەی بڵاو کراوەتەوە، لەدایکبووی ساڵی ١٣٠١ی هەتاوی (١٩٢٢ی زایینی) لە ئاوایی قاڕنجە گەورەی سەر چۆمی تەتەهووی ناوچەی مەجیدخان بوو بەڵام بۆخۆی تەمەنی خۆی بۆ زۆر زیاتر لەوە دەگەڕاندەوە. ئەو دواتر لە ئاواییەکانی گۆلئ مەرزینگ، قەڵای ڕەسووڵە سیت و بۆ ماوەی زۆر زیاتر لە گوندی حاجیلەکی ئەو ناوچەیە نیشتەجێ بوو. لەپاڵ کاری کشتوکاڵدا، گۆرانیشی دەگوت و شایەریشی دەکرد. بەرەبەرە وەک شایەر نێوبانگی دەرکرد. لە شایەری و گۆرانیبێژیدا وێڕای خۆشکردنی دڵی خەڵک و ڕازاندنەوەی گەڕی و شایی و ڕەشبەڵەک، گەلێک ئاواز و گۆرانیشی بە خەرمانی پڕ بەرهەمی هونەری موزیکی کوردییەوە زیاد کرد. بەڵام لەپاڵ ئەوانەدا بۆ قسەزانی، نوکتەبێژی و قسە لەڕووییش بەنێوبانگ بوو و بە جۆک و جەفەنگەکانی لە هەمانکاتدا کە بزەی دەخستە سەر لێوی خەڵک، لە هەناوی ئەوانیش دەدوا و قسەی دڵی ئەوانی دەکرد. 


عەلی خەندان لە زەماوەندێکی گۆندی داشبەند
ساڵی 1341

قەدیمیانی پیروەلی باغی هەمیشە بە شانازییەوە دەیانگێڕاوە کە لە داوەتێکدا، پەسنی دەوڵەمەندیی گوندەکەیانی کردووە؛ نانی نیوەڕۆیان هێنا. عەلی خەندان سەیرێکی چێشتەکەی کرد و دیار بوو ڕقی لە پەتاتەیە، گوتی؛ هەی لە بێستانچییەکەت بەم یەڕەڵماسی (پەتاتە) لە هەموو چێشتێکدا هەی. کاک ڕەحیم کە خاوەنماڵ بوو، بە پێکەنینەوە گوتی؛ وەڵا خۆ ئی بێستانی خۆمانە! دەست بە نانخواردن کرا و عەلی خەندان پیوازێکی لە زاری نا، گوتی؛ وەی لە بێستانچیەکەت بەم پیواز، پەککوو چەند تیژە! کاک ڕەحیم دیسان هەڵیدایە و گوتی؛ وەڵا ئەوەش هەر بۆخۆمان دامانچاندبوو. عەلی خەندان گوتی؛ دەی وەڵاهی سوور دەزانم گۆشتەکە ئی مەڕی خۆتانە، لەپەکەش هەر ئی خۆتانە، ڕۆن و ڕوبەکەش هەر ئی خۆتانە، دەی هەر سێک تەڵاقم کەوێ ئەنگۆ بۆخۆتان دەوڵەتن و بە خۆتان نەزانیوە.


عەلی خەندان و دەسەڵاتی ئاغاوەت

شایەران ئەگەرچی شاباش و خەڵاتیان لەدەست ئاغا و خان و بەگ وەردەگرت و لە ڕاستیدا ئەوان دەستڕۆیشتووترین و خۆشبژیوترین توێژی کۆمەڵگە بوون بەڵام بە گشتی کەسانی حەقوێژ و ڕاستگۆ و لە هەمانکاتدا سەرکێش و زۆرتر لەگەڵ خەڵک بوون. 

دەگێڕنەوە؛

عەلی خەندان لە داوەتێک لەلایەن ئاغایەکەوە بە ئەسپێکی جوان خەڵات کرابوو. سوڵتاناغا کە ئاغای گوندەکەی عەلی خەندان دەبێ، بۆ ئەوەی وەبیری بێنێتەوە کە ڕەعییەتە، لە قەڵای ڕەسووڵەسیتەوە بە بێگار دەینێرێ بۆ وەتەمیش تا بچێ لەوێ سەری مریشکانی بۆ بدا.  عەلی خەندان زۆری لە دڵ گران دێ و ناچێ. دوای نیوەڕۆ کە تووشی عەلی خەندان دەبێ، دەڵێ ها! سەری مریشکەکانت دا؟ عەلی خەندان دەڵێ بەڵێ ئاغا چووم. دەڵێ چۆن بوون؟ دەڵێ وەڵا یەکیان ١٦ - ١٧ جووچکەی لەبەردا بوو و ئەویدیکەش ئەوەندەی جووچکە هەڵێنابوو دڵم نەهات بیانبژێرم گوتم نەکا بەچاوا بن! دەڵێ بە بابەوەت دە قوڕێ نێم خۆ هەمووی سێ ڕۆژ ناومنەتەوە! بەسەری عەلیاغا دەرت دەکەم! 
عەلی خەندانیش چادرێکی دەبێ، دەچێ لە نێوەڕاستی چۆمی هەڵیدەدا و تێیدا دادەنیشێ. ئاغا دەنێرێ لەوێش دەری بکەن! ئەویش خەبەر بۆ ئاغا دەنێرێ کە ئەو بەرە مڵکی تۆیە و ئەم بەریش مڵکی قازی حاجیاباتە و ئەو نێوەڕاستەش بۆ من، وەڵا ناڕۆم! ئاغا گەلێک بەو فکرەی عەلی خەندان پێدەکەنێ و دەیبەخشێ!


عەلی خەندان و ئایین

دوعای ژن بۆ بابی مێرد

ڕۆژێک عەلی خەندان دەچێتەوە ماڵێ و هەرچی لە دەرگا دەدا خێزانی دەرگای لێ ناکاتەوە. منداڵێک بەسەر دەرگادا دەنێرێتە حەوشە دەرگای بۆ دەکاتەوە. کە دەچێتە ژوورێ دەبینێ خێزانی ئەوە تەسبێحێکی گەورەی ڕاخستووە و خەریکی دۆعا کردنە. عەلی خەندان دەڵێ: ئێستا ئەوە بۆ دەرگام لێ ناکەیەوە، لە گۆڕی ئەو کەسە بەم خەتم و تەلیلەی بۆ دەکەی!

خێزانیشی هیچ ناڵێ و دوعا و تەلیلەی خۆی درێژە پێ دەدا. دوای دوو سێ خولەک کە لێدەبێتەوە، دەڵێ: عەلی گیان! بەخێر بێیەوە، ئەوە خەتم و تەلیلەم بۆ باوکت دەکرد!


جنێو ناگا و دوعاش ناگا

کابرایەک کە خراپەی زۆری بۆ عەلی خەندان ببوو، دەمرێ و خەبەری مردنەکەی پێ دەدەن. ئەویش دەڵێ هەی لە گۆڕەکەی بەم. لەو دەمەدا مەلا لەوێ دەبێ و دەڵێ کاعەلی گوناحە، پاش مردووان ڕەحمەت باشە، نابێ جنێو بدەی، دەبێ فاتیحای بۆ بخوێنێ. عەلی خەندانیش دەڵێ ببوورە مامۆستا، ئەو سەگبابە زۆری خراپە بۆ من بووە دەنا جەنابت ڕاست دەفەرمووی، ئەرێ مامۆستا جنێو دەگا؟ مەلاش دەڵێ ناوەڵا هیچ ناگا بەڵام جوان نییە و... عەلی خەندانیش دەڵی دەی مامۆستا هەرسێک تەڵاقم کەوێ ئەگەر جنێو نەگا، فاتیحاش ناگا! 

خانووی بەرەو قوبلە

کابرایەک دەچێتە بونگاکەی عەلی خەندان و داوای لێ دەکا خانوویەکی باشی بۆ پەیدا بکا بەڵام ڕووی لە قوبلە بێ. عەلی خەندانیش خانوویەکی زۆر باشی بۆ دەدۆزێتەوە بەڵام ڕووی لە میانداواوە و لە قوبلە نییە. بە یەکەوە دەچن سەردانی خانووەکە دەکەن و عەلی خەندان بۆ ئەوەی کابرا لە بەرەو قوبلە بوونی خانووەکە دڵی ئاو بخواتەوە، هەرچەند وەختی نوێژیش نەبووە، لەخۆڕا نوێژێکیش دادەبەستێ. بەو جۆرە مەعامەلە سەر دەگرێ و کابرا دەچێ دە خانووەکەوە. ڕۆژێک کە میوانێکیشی دەبێ، بەرماڵ ڕادەخا نوێژ بکا کە میوانەکەی دەڵێ چۆن ئاوا نوێژ دەکەی خۆ ئەو خانوویە ڕووی لە قوبلە نییە. کابرا دێتەوە لای عەلی خەندان و دەڵی کاعەلی درۆت لەگەڵ کردووم و خانووەکە ڕووی لە قوبلە نییە. عەلی خەندانیش کە دەزانێ خانووەکە پووڵی چاک دەکا، دەڵێ کاکە ئەگەر پێی ناڕازی، بمدەوە. ئەویش دەڵێ نەوەڵا پێی ناڕازی نیم بەڵام درۆت لەگەڵ کردووم! عەلی خەندانیش دەڵێ: کاکە ئەتۆ موسوڵمان نی، دەنا میاندواو و مەڵکەندی بەری قوبلەیان گرتووە دەنا ئەو لایەش هەر قوبلەیە!

بیست و چوار سەعاتەش نوێژی بۆ بکەی هەر دەتکوژێ

دۆستێک گێڕایەوە: لەلای عەلی خەندان دانیشتبووم؛ پیاوێک بەپەلە خۆی بە ژوورێدا کرد، گوتی: کاعەلی بەرماڵی لێیە نوێژەکەم دەچێ؟
کاعەلی گوتی: جا بۆ وا بەپەلەی بابەکەم؟! بەخودای بیست و چوار سەعاتە نوێژی بۆ بکەی، هەر دەتکووژێ!


دەسنوێژ بگرن و نوێژ مەکەن

دەیەی حەفتای هەتاوی سەردەمانێک  ناوچەکەمان تووشی بێ بارانی و ویشکەساڵی ببوو ، وەرزێرەکان لای عەلی خەندان سکاڵا لە حاڵی خۆیان دەکەن و دەڵێن هەر هەوری دێنێ و بارانیش نابارێ! عەلی خەندانیش بە پێکەنینەوە دەڵێ جا ئێنگۆش هەر دەست نوێژ  هەڵگرن و نوێژ مەکەن

ئەوەی زستانان نوێژ دەکا و هاوینان نایکا

ڕۆژێکی جومعەی وەرزی زستانێ عەلی خەندان و خەڵکێکی زۆری ئاوایی حاجیلەک لە دەوری سۆبەی مزگەوت کۆ ببوونەوە و  خەریکی خۆ گەرم کردنەوە و قسەکردن بوون. کاتی نوێژی جومعە مەلا وەژوور دەکەوێ تا نوێژ دابەستێ. ئەوانەی نوێژیان دەکرد لە پشت مەلا ڕیز دەبن و عەلی خەندان و چەند جەوانی ئاوایی کە نوێژیان نەدەکرد، لەو سەری ژووری مزگەوت کۆزیلکەیان دەبەستن. مەلا دەڵێ هەرکەس نوێژ نەکا دەبێ بچێتە دەرێ و نابێ بێته مزگەوت. عەلی خەندان ئەو قسەیەی زۆر لە دڵی گران دێ. دەچێته بەر دەرگا و هەرا دەکا؛ مامۆستا! ئەمن ئەوه ڕۆیشتمه دەرێ بەڵام له گۆڕی بابی ئەو کەسە بەم ئەلحان بە سەرمای زستانێ نوێژ دەکا و هاوینان نایکا. مزگەوت دای لە قاقای پێکەنین و مەلا گوتی: وەره دانیشه به خوا لەوانەیه ئەو جنێوە منیش بگرێتەوه

 خودا بیست و چوار سەعاتەش نوێژی بۆ بکەی هەر دەتکوژێ

دۆستێک گێڕایەوە: لەلای عەلی خەندان دانیشتبووم؛ پیاوێک بەپەلە خۆی بە ژوورێدا کرد، گوتی: کاعەلی بەرماڵی لێیە نوێژەکەم دەچێ؟

کاعەلی گوتی: جا بۆ وا بەپەلەی بابەکەم؟! بەخودای بیست و چوار سەعاتە نوێژی بۆ بکەی، هەر دەتکووژێ! 


کاربەدەستی خراپ و ڕۆژووی ڕەمەزان

لە بۆکان کەسێکی زۆر نەپۆڕ و لاپرەسەن کرابوو بە ڕەئیسی ئیدارەی کەشاوەرزی. هەر کەس بۆ کاری پێویست چووبا، بۆی جێبەجێ نەدەکرد و ئەمڕۆ بە سبەینێی پێ دەکرد. بە مانگی ڕەمەزانێ عەلی خەندان کاری دەکەوێتە لای ڕەئیس. لێی دەپرسێ؛ دەڵێ ها کاعەلی بۆ چی هاتووی؟ ئەویش دەڵێ وەڵا هاتووم فڵان کارەم بۆ جێبەجێ بکەی. دەڵێ بڕۆ و سبەینێ وەرەوە. عەلی خەندان دەزانێ دەیهەوێ دەستی دەستی و ئەمڕۆ بە سبەی پێ بکا، ناڕوا و پێداگری دەکا. ڕەئیس دەڵێ کاک عەلی ئەمڕۆ بەڕۆژووم و بێ تاقەتم بڕۆ دوای ڕەمەزانێ وەرەوە. عەلی خەندان دەڵێ کاکە لە ڕۆژووان گەڕێ، ئەمن تۆش دەناسم و خوداش دەناسم، هەر سێک تەڵاقم کەوێ هەر سی ڕۆژەی ڕەمەزانێ بە کۆڵێ بگێڕی، ڕۆژوویەکت لێ قەبووڵ ناکا! 

تاقە کاری چاکی خودا

لە زمان عەبووبەکری کوڕی عەلی خەندان دەگێڕنەوە: ماڵمان لە دێ بوو، زۆر فەقیر بووین و دۆمان نەبوو. ماڵێکمان جیران بوو، دوو برا بوون بە نێوی سەعید و مەحموود کە وەک کورد دەڵێ دەستیان دەگەیشتە زاری خۆیان بەڵام زۆر کوێرنان و پیسکە بوون. دۆیەکەیان لەبەر چاوی ئێمە لەسەر سەرانگوێلکەکە دەڕشت بەڵام نەیاندەدا بە ئێمە. وا هات شەوێک ئەو دوو برایە بە یەکەوە مردن. بەیانی زوو بابم لە نێو جێگاکەدا نووکە شەپێکی تێکوتام گوتی: عەبوو هەستە با بچین ئەو دوو سەگبابە بنێژین، لەوەتا خودا هەیە تاقە ئەو شۆ کارێکی چاکی کردۆ

خوا منی لەبیر چۆتەوە ئەوە لەکۆڵم نابێتەوە

کابرایەک بوو زۆری مامۆستا عەلی خەندان خۆشدەویست هەمیشە گوێی بۆ گۆرانێکانی ڕادەگرت. ڕۆژێک کوڕەکانی ئەو کابرایە بە شۆخی بە بابیان دەڵێن: عەلی خەندان مردووە. کابرا خێرا هەڵدەستێ لیباس لە بەردەکا و دەچێ بۆ بونگای مامۆستا عەلی خەندان تەماشا دەکا بونگا کراوەتەوەو کا عەلیش لەوێ دانیشتووە دەچێتە ژوورێ و کارەساتەکە بۆ کاعەلی دەگێڕێتەوە، کا عەلیش دەڵێ:وەڵڵاهی بابەکەم خودا منی لە بیر چۆتەوە بەڵام ئەو سەگبابانە لە کۆڵم نابنەوە.


عەلی خەندان و کۆمەڵگە؛


عەلی خەندان ١٣٥٤(١٩٧٥)

پشکنینی پزیشک 
دەگێڕنەوە دەڵێن ڕۆژێک عەلی خەندان خێزانی نەخۆش دەبێ ساز دەبێ دەیبا بۆ لای دوکتور مەولوودی، دوکتوور مەولوودیش هەمیشە نەخۆشی زۆر جوان دە پشکنی و دەیگوت: ئێرەت دێشێ ... بە خاتری ئەوەی کا عەلی هونەرمەند بوو دوکتوور زیاتری مایە بۆ دانابوو جوانتری پشکنیبوو هەتا کاعەلی وەجواب هاتبوو گوتبووی: بەسە دوکتوور گیان هەر شەش تەڵاقم کەوێ چل ساڵە ژنی منە بە قەت تۆم دەست لێنەداوە.

عەولاد

بە عەلی خەندان دەپرسن عەولادت بە لاوە چۆنە؟
دەڵێ جا چۆنە! هەتا چکۆڵەیە گووت بۆ دەكا و ئەگەر گەورەش بوو گووت پێدەكا.



 کوڕی من لەو سەگبابە چاکتر نابن

عەلی خەندان و کەریم خاکی لە شوێنێک شاییان دەگێڕا. نیزیک نیوەڕۆ بوو، خاوەنی شاییەکە دەمی هێنا بن گوێی عەلی خەندان و پێی گوت؛ کاک علی بابم مردووە بەڵام با خەڵک نەزانێ و وریا بە شاییەکە تێک نەچێ. کاک عەلی خەندان کە میکرۆفۆنەکەی بەدەستەوە بوو بە کەریم خاکی دەڵێ: کەریم! دا ئەو میکرۆفۆنە بگرە، دوو کوڕم هەیە تا نەمردووم بابڕۆمەوە هەردووکیان بگێم، خۆ دەزانم ئەوان لەو سەگبابە بۆ بابیان چاتر نابن!

شەوی جومعە گوویەکمان خواردووە

دەگێڕنەوە: بەڕەحمەت بێ "عەلی خەندان" بەیانییەک زوو بەرەو حەمامی نێوشاری بۆکان وەڕێ دەکەوێ. کە دەبینێ پاڵەوپەستێو و عالەم ڕاوەستاوە، هەنگاوەکانی شل دەبێتەودە. خەڵکەکە ڕادەمێنێ، بانگی لێ دەکەن و لە پاڵ ئەوان ڕادەوەستێ. حەمەساڵە بە کاعەلی دەڵێ: نوێژی نیوەڕۆشمان دەچێ، پێم وا نییە وەبەرمان کەوێ.

کاعەلی دەڵێ: بڕۆ دەچینە حەمامێکی دی.
دەڕۆن دەبینن ئەوێ داخراواە. دەگەڕێنە بەرەو شوێنێکی دی.
لەگەڵ ئەو هاتوچۆیە، برادەرێک، دوو جاریان تووش دەبێ و دەڵێ: ئەرێ کاعەلی ئەوە لە چی دەگەڕێن؟!

کاعەلی دەڵێ: وەڵا چت حەرز کەم؛ دوێشەو لەگەڵ ئەو برادەرە گوویەکمان خواردووە، هەرچی دەکەین وەک خۆمان لێ نایەتەوە!


کەر بۆ بار یان بۆ ڕۆژنامەخوێندنەوە

عەلی خەندان کەرێکی دەبێ لە بازاری حەیوانان دەیفرۆشی. کابرای کڕیار لێی دەپرسێ؛ کا عەلی من ئەو کەرەت لێ دەکڕم ئەگەر هیچ عەیبی نەبێ!؟

دەڵێ؛ نەخێر عەیب لە چاوی مندا بێ لەو کەرەدا نییە.

کابرا کەرەکە دەباتەوە ماڵێ بەڵام پاش چەند ڕۆژان دەزانێ کە چاوی چەپی کوێرە. گورج دەیباتەوە بۆ لای عەلی خەندان و و زۆر بە توڕەییەوە دەڵێ؛ باشە پیاوی چاک! مەگەر تۆ نەتکوت کەرەکە عەیبی نیە!؟

: با وام کوت.

- دەی فەرموو ئەوەتا چاوێکی کوێرە!

: کاکە من کەرم داوێی بارت بۆ بەرێ خۆ پێم نەفرۆشتووی ڕۆژنامەت بۆ بخوێنێتەوە! بڕۆ شەش پووت بار لێ نێ، لەنگەی ناکا بەڵام ئەگەر بۆ ڕۆژنامە خوێندنەوەت لێ کڕیوم، ئەوە ڕاست دەکەی بە کار نایە و عەیبدارە!


بۆکان و تاکسیی تەلەفوونی

کە تاکسیی تەلەفوونی داکەوت، بۆکان هێشتا شارێکی چکۆڵە بوو. بەو حاڵەش تاقمێکی زۆری ئاژانسی تاکسیی تەلەفوونی دەستیان بە کار کردبوو. کاریشیان نەبوو و هەر تەلەفوونت بۆ کردبان، وەک برق‌و با، خێرا دەگەیشتنێ!.
عەلی خەندان ئێواران لە بۆنگاکەیەوە بە تاکسی دەچۆوە ماڵێ.

ئێوارەیەک تەلەفوون بۆ تاکسیی  دەکات و دەڵێ: " کاکە تاکسییەکم بۆ بنێرن بەڵام توخودا ڕاوەستن با کەوشەکانم لە پێ کەم!


ورکەنان فرۆشی سەگباب

عەلی خەندان میوانێکی دەبێ، هەر لە منداڵەکانی دەفکرێ و دەڵێ ئەرێ کاعەلی ئەو منداڵانە بۆ هیچیانوور وەک خۆت ناچن؟
ئەویش دەڵێ بۆ چما ورکەنان فرۆشی سەگباب لێ دەگەڕێ.

ئەگەر وام گوتبێ، ڕووی بابم ڕەش بێ

رۆژێک عەلی خەندان لە بۆکان لە مەنتەقەی سێڕای خاوەران راوەستابوو چاوەڕێی تاکسیی دەکرد. لە پڕدا جیبێکی
گوندی ڕەحیم خان لە ڕاستەوە: برایمی فەتاحی، کەریم شێرزاد، 
قادر بەرزنجە، عەلی خەندان، عەلی حەجەم، خالەق بابەکری
عەلی خەندان لە ڕێگایە دەست لە ماشێنێک هەڵدێنێ سواری بکا و جیبێکی تەوسەن بۆی ڕادەگرێ. ژن و مێردێک دەبن. ژنە لە پێشی جیبەکە دادەبەزێ و بۆ ڕێزنان لە عەلی خەندان دەچێتە پشتەوە سوار د ەبێ. عەلی خەندانیش لە پێشێ دادەنیشێ. ژنە زۆر بە گەرمی چاکوخۆشی لەگەڵ دەکا و عەلی خەندانیش کە نایانناسێ بە ساردی وڵامی دەداتەوە و دەڵێ ڕووت سپی بێ دایکەکەم! خودا چاکەت بۆ بکا دایکەکەم! ژنە دەڵێ ئەیەڕۆ کاک عەلی ئەوە نامانناسییەوە؟ کاک عەلی دەڵێ ناوەڵڵا براژن ناتانناسمەوە.
دەڵێ چۆن نامانناسی ماڵتە؟! خۆ بۆخۆت لە شاییەکەماندا بەشدار بووی و گۆرانیت دەکوت؟
دەڵێ: وەڵا دادە گیان لەبیرم نایە!
ژنە دەڵێ: ماڵتە کاک عەلی، نیشان بەو نیشانە، ئەگەر لە ماشێنی بووکێ دابەزیم، بە سەرتدا هەڵدەکوتم و دەتکوت: 
ئەی لەو قەد و باڵایە! گەردنی دەڵێی مینایە!
کچی پاشای ڕۆژهەڵات، بۆ کوڕی شای ڕۆژئاوایە! 

کاک عەلیش ئاوڕ دەداتەوە و دەبینێ ژنە زۆر ناحەزە، دەڵێ: وەڵڵاهی دادە گیان لە بیرم نییە بەڵام ئەگەر شتی واشم کوتبێ ڕووی بابم ڕەش بێ!

بۆ سەگباب من هەزار پێم؟

جارێک عەلی خەندان ماشێن لێیدەدا و لاقێکی دەشکێنێ. کابراش فەقیر بووە و
ماشێنی بە قەرز و قۆڵە کریوە. بۆ سوڵح کردن دەچن و عەلی خەندان دەڵێ کاکە دەبێ ملیۆنێک  بدەی. دیارە ملیۆن ئەو کات پووڵێکی زۆر بووە،کابراش
دەڵێ بۆ کاکە تۆ پێت وایە من  ملیاردێرم، عەلی
خەندانیش دەڵێ : ئەی سەگباب تۆش پێت وایە من هەزار پێم؟! ئاخە دوو لاقم هەیە، یەکییانت
شکاندووە!!


ئەتۆ ئەگەر غەیبزانی چت لە شایەرێ داوە؟!

عەلی خەندان خۆی گێڕایەوە؛ 

لە دێیەکی لای میاندواوێ  بۆ سەرشایێ دەعوەتیان کردبووین، لە داوەتەکە تورکیشی لێبوون، (بە حوکمی ئەوەی میاندواو کە کوردستانە بەڵام وەکوو بەشێک لە شارەکانی پارێزگای ورمێ تورکی ئازەریش لەوێ دەژین). منیش سولەیمان تەپڵچیم دەگەڵ خۆت برد بوو بەلام زوڕنا ژەنم پێ نەبوو، یاقوبە عەجەمیان هێنا ، یاگووب( بە ئازەری)، کوردی جوان قسە دەکرد بەڵام بەلەهجە!  کوردەکان لە حەیفی تورکەکان و تورکەکانیش لە حەیفی کوردەکان هەر شاباشیان دەدا، پاروم دەڕۆنی کەوت بوو و تەماع گرتبوومی،  هەر کەسە لە هەزارتمەنی کەمتری نەدەدا( هەزار تمەنی سی و چوار پێنج ساڵ پێش بەقەت یەک میلیۆن تمەنی ئێستایە)،  چاوم لە سولەیمان و یاقوبە عەجەمی دەکرد کە دەبێ شاباشەکەیان دەگەڵ بەش بکەم، بەخۆم و تاقە چاوێکی سێ دانە هەزارتمەنیم  هەڵگرت کە نەیانزانیوە بۆخۆمی هەڵگرم، هەر بە گۆرانی گوتنەوە یانی پشتێندەکم ڕاست دەکەمەوە ، هەزارم لە بەر پشتێندێ نا، وردە وردە ئەوی دوهەمیم لە گیرفانی کەواکەم نا و ئەوەی سێهەمیشم لە باخەڵی پاتۆڵم(شەڵواری کوردی)، نا و ئیدی  هەرسێجارە چاک سەیری دەور وبەرم دەکرد کەس ئاگای لێیە، نا شوکر کەس ئاگای لێنەبوو!

کە لێبووینەوە و بڵاوە کرا دانیشتبووین دراوی شاباشەکانمان دەژماردن ، من دەمگووت، یەک بۆتۆ یاقوب، یەک بۆ سولەیمان یەکیش بۆ من، هەتا تەواو بووین، کوتم: تەڵاقم کەوتبێ ئەوە کۆتایی بوو و نۆشی گیانتان بێ!

گوتی یاقوب هەڵی دایە: کاکە ئەلی جان، بیزانە هەزار تمەن دەبەر پشتێندت دانیە نەتزانی بێ؟ کوتی منیش وەک ئەوەی ئاوێکی ساردم پێداکەن  خەجاڵەت بوومەوە تۆ بڵێی سەگبابەی دیت بی، دەستم دەبەر پشتێندم نا گوتم: تەح تەڵاقم کەوێ راستت گوت کورە ئادی ئەوەتا،

گوتی دیسان: کاکە ئەلی ئەگەر لە باخەلی کەواکەت ویستبووت سیغار بکێشیەوە، بە گەلەت(غەڵەت)،  هەزاریش دەوێ دانییە بیزانە دا؟ گوتی ئەویشی پێ دەرهێنام، گوتم یاگوب تەواو، گوتی نا کاکە جان کوا گیرفانەکانی دیکەشت بگەڕێ، منیش ئەوەی سێهەمیم دەرهێنا هەڵسامە سەر چۆکان، گوتم سەگباب ئەتوو زوڕنا ژەنی یان علیمی غەیبت هەیە؟

کوتی عەجەمەش گوتی: زووڕنا ژەنم دا، ئەمما کەر نیم، دزی ناتوانی لە من بکەی


عەلی خەندان لە بونگاکەی خۆی ساڵی ١٣٦٠ (١٩٨١)
لە ڕاستەوە؛ عەلی سۆفی عەباسی، ئەبووبەکر شەنگە،
ئەحمەد تەها، عەلی خەندان

بوود و نابوود
عەلی خەندان لە مەعامەلەی خانوو تووشی زەرەرێکی زۆر دەبێ و دەکەوێتە سەر ساجی عەلی.
دۆستێکی کە بەو خەبەرە دەزانێ، تووشی دەبێ و دەڵێ ئەوە چییە کاعەلی، دەڵێن نابوود بووی؟
عەلی خەندانیش دەڵێ: جا  ماڵتە ئەمن کەنگێ بوود بووم کە ئێستا نابوود بم!
 
سەرۆکی ئەمریکاش بە قوڕەکاری قەرزدار دەبێ
عەلی خەندان قوڕەکاری کردبوو هەواڵانی لێی دەپرسن: کاک عەلی چۆن دەرچووی؟ قەرزدار نەبووی؟ عەلی خەندانیش دەڵێ: چۆن قەرزدار نەبووم! هەر سێ تەڵاقی وابێ لەم ڕۆژەدا بووشیش/سەرکۆماری ئەو دەمی ئەمریکا/ قوڕەکاری بکات قەرزدار دەبێ.
 
حیساب لەگەڵ حاجی شاخە
دەگێڕنەوە حاجی عەلی شاخە هەشتا هەزار تمەنی لە کن عەلی خەندان دەبێ، دەنێرێ کە عەلی خەندان قەرزەکەی بۆ بنێرێتەوە.
عەلی خەندان بۆخۆی دەچێتە خزمەت حاجی شاخە و دەڵێ: حاجی چەندت پێ قەرزدارم؟
ئەویش بە خۆشحاڵیەوە دەڵێ هەشتا هەزار تمەن.
دەڵێ زۆر باشە کەوایە بیست تمەنم دەیە.
حاجی بیست تمەنەی پێدەدا
دەڵێ جا ئەوجار بنووسە سەد تمەن.

گرانی و هەژاری:


کاعەلی دەڵێت: وەڵڵا بە قسەی من دەکەی، لەو گرانییەدا بیکە بە سەرپەرەست و گەورەی ماڵ و خەرجی ماڵێی پێ بکە. تا حەوتەیەک لە زەڕە دەکەوێت!

دیسان گرانی:

عەلی خەندان لەبەر دەرکەی مریشکفرۆشییەک ڕاوەستابوو. هەر کڕیار دەهاتن و دەڕۆیشتن و ئەو هەروا لەبەر دەرکێ مابووەوە. کابرای مریشکفرۆش دەڵێت: ئەرێ کاکە گیان چت دەوێت و بۆ نایە ژووڕێ؟ وەرە با بەڕێت کەم؟

کاک عەلی دەڵێت: هەرسێ تەڵاقم کەوتبێت لە نەفەرێک دەگەڕێم سێ دانگی مریشکێکم لەگەڵ بکڕێت؛ خۆ مریشک هێندە گران بووە بەتەنێ ناکڕدرێت!

  

عەلی خەندان و حکوومەت؛

- میللەتی کەر ڕۆژێک تێرە و ساڵێک برسی!

- نەقڵی وێنەی پەستە و تفەنگەکەی

دوای هێرشی کۆماری ئیسلامی بۆ سەر کوردستان، پاسدارانی ڕێژیم هەر شار و لادێیەکی کوردستانیان داگیر کردبا بە مەبەستی چاوترسێنکردنی کۆمەڵگە دەستیان بە گرتن و ئازاردانی خەڵک دەکرد بە تایبەت ئەوانەی ناو و ناوبانگێکیان هەبوو یان پێوەندی و دۆستایەتییەکیان لەگەڵ حیزب و پێشمەرگە هەبا. عەلی خەندانیش کە هەم گۆرانیی بۆ پێشمەرگە و بۆ دوکتور قاسملوو گوتبوو و هەمیش وێنەیەکی بە پەستەک و کەڵاشینکۆفەوە بڵاو ببۆوە، گیرا. دوای گرتن جەزرەبەی دەدەن تا دان بە تاوانەکانی خۆیدا بنێ بەڵام هیچ لە خۆیدا شک نابا و هەر دەڵێ هیچکارە بووم و چم لەسەر نییە. دەڵێن بەڵگەمان هەیە و مەحکوومی. وەختێک بەڵگەی بۆ دەهێنن، وێنەی خۆی لە بەرگی پێشمەرگایەتی و بە کەڵاشینکۆفەوە. دەڵێن ها ئەوە تۆ نی؟ ئەویش وێنەکەیان لێ وەردەگرێ، بڕێکی لێ ورد دەبێتەوە و ڕوو بە وێنەکەی خۆی دەڵێ: تف ڕووی بابت ڕەش بێ! ئاخر قەحبەباب ئەتۆ و ئەو کوڵەباڵە؟! ئاخر سەگباب ئەتۆ و ئەو کڵاشینکۆفە؟! ئاخر تۆ پێشمەرگەی؟ دەزانی تفەنگ بتەقێنێ، ئەو ئۆینە چییە دەرتهێناوە؟ بەرێوەڵا جەناب سەروان ئەوە منی سەگبابم! بەو جۆرە لێکۆڵەر دەکەوێتە پێکەنین و عەلی خەندان ڕزگار دەبێ. 

زیدی ئینقلاب و باوەڕ بە ئینقلاب

ڕەنگە هەر ئەو جارە یان جارێکی دیکە عەلی خەندان دەگرن و دەڵێن تۆ زیددی ئینقلابی! دەڵێ کاکە من زیددی ئینقلاب نیم و درۆیە. کابرای بازجوو دەڵێ بیسەلمێنە کە زیددی ئینقلاب نی. دەڵێ هەر سێک تەڵاقم کەوێ پێم خۆشە هەموو ڕۆژێ ئینقلابێک لە ئێران بکرێ. 

پایەگا سازکردن لەسەر قوونی خەڵک

تازە دەوڵەت کوردستانی داگیر کردبوو، هەر تەپۆڵکەیەکی دەگەیشتێ، خێرا پایگای لە سەر ساز دەکرد. عەلی خەندان رۆژێک لە مەجلیسێک دەڵێ خەڵکینە لەوەتا ئەو رێژیمە ( کۆماری ئیسلامی) هاتووە نەموێراوە لە سەر زگ بنووم. خەلکیش پێیان سەیر دەبێ و دەپرسن بۆ کاک حەلی؟ دەڵێ لە ترسی وەی نەوەک پاستار بێن و پایەگایەک لە سەر قوونم دانێن. هەر تەپۆڵکەیەک دەیبینی پایەگایەکیان داناوە
.

کۆماری ئیسلامی و میللەت بەخێوکردن

عەلی خەندان دەیکوت ئەگەر میللەت بە خێوکردن وەک دەوڵەتی ئێرانێ بێ بە تاقی تەنێ چینیش بەخێو دەکەم

نۆرەبڕیی سووریە

ساڵی ٢٠٠١ ئەمریکا ئەفغانستانی لەدەست تالیبان ڕزگار کرد و دوو ساڵ دواتر عێراقیشی گرت. دوای ئەوە بووش ئێران و سووریە و کۆریای باکووری وەک تەوەری شەڕەنگێزی ناودێر کرد. هەموو کەس چاوەڕوان بوون لە درێژەی ئەو هەڵمەتی ئازادکردنەدا لە ئێران یان لە سووریەش بدا. عەلی خەندان دەیگوت؛ ئەگەر سوریە نۆبەبڕیمان لێ نەکا نۆرەی خۆمانە.

 

تلویزیۆن و مزگەوت

سمایلاغای چەوگالی - عەلی خەندان
دوای ئینقلاب تلەیزوونی ئێران وەک مزگەوتی لێ هاتبوو. زۆربەی وەختان هەر مەلا قسەیان لەسەر دەکرد. عەلی خەندان لە ماڵەوە منداڵەکانی گڕووی لێ دەگرن کە دەبێ تەلەویزیۆنمان بۆ بکری.
ڕۆژێک سێ مەلا لەگەل خۆی دەباتەوە بۆ ماڵێ.
منداڵەکانی پێی دەڵێن: ئەرێ کڕیت؟
علی خەندان دەڵێ: بەڵێ،ئەوەتا، ئەوە کاناڵی یەک و دوو و سێ...











 دەیەی شەست، ئاوایی گامێشگۆلی
لە ڕاستەوە ئاغایان: مەولوود بالیسانی، حەسەن میراوایی، عەلی خەندان، وێنس قەرەداغی، نەناسراو، سمایل کۆچەری





بابەتی نوێ:

ئاژەڵی هیبریدی لە زمانی کوردیدا

لە کوردستاندا چەند جۆر ئاژەڵ هەن کە کورد پێی وایە لەسەرەتاوە بە شێوەی سرووشتی نەبوون و دواتر لە ئەنجامی تێکەڵاوبوون و جووتبوونی دوو جۆر ئاژە...