تاهیر قاسمی
"لاهووتی" یان "لاهووتی خان" ناسناوی یەکێک
لە دەگمەنترین کەسایەتی و شاعیرانی کوردی فارسی‌نووسە کە ئەگەرچی هەتا ئێستا زۆری
لە بارەیەوە نووسراوە بەڵام هێشتا هەڵدەگری زیاتری لەسەر بنووسرێ و زۆر کەلێن و کەلەبەری
ژیانی ئەو کەسایەتییە هەن کە ئەگەر بپشکێندڕێن، شتی تازەیان تێدا دەبیندرێتەوە. یەک
لەو بابەتانە، پێوەندیی نێوان شۆڕشەکەی سمکۆ و ئەبولقاسمی لاهووتی‌یە.
ئەبولقاسمی ئیلهامی ناسراو بە لاهووتی ساڵی ١٨٨٧ لە شاری
کرماشان لەدایک بوو. باوکی ئەحمەد ئیلاهی لەدایکبووی شاری تویسرکان، شاعیر، سۆفی و
مریدێکی شیعە مەزهەب بوو کە ئیشی کڵاشچنیی
دەکرد. دایکی لە هۆزی قەڵخانی و بە ئایین یارسان
بوو. لە ژیاننامەی ئەبولقاسمی لاهووتی‌دا هاتوە کە ئەو لە سەرەتای لاوەتیدا، دوای ئەوەی
پەڕیوەی شارەکانی ناوەندی ئێران دەبێ، لە ژاندارمێریی شاری قۆم دادەمەزرێ. ئەو کات
ژاندارمێری لە ژێر سەرپەرەستیی ئەفسەرانی سوئێدی‌دا تازە دامەزرابوو و هەر ئەوان بەڕێوەیان
دەبرد. لاهووتی بە هۆی خوێندەواری و پیتۆڵیی خۆی زۆر زوو پلەکانی سەربازی لەو ڕێکخراوەدا
دەبڕێ و بۆ گەڕاندنەوەی تەکووزی و سەرکوتی چەتە و ڕێگران، تێدەکۆشێ و لە گەلێک چالاکیدا
بەشداری دەکا. لە ماوەی چالاکییەکانیدا بەرەبەرە لەگەڵ ئەفسەرانی سوئێدی دەکەوێتە
ململانێ و سەرەنجام تۆمەتی کوژرانی چەند کەس، لەوانە ئەفسەرێکی سویدی دەدرێتە پاڵ.
بەوەش بڕیاری ئیعدامی بەسەردا دەسەپێ. ئەویش لە ترسان پەنا بۆ دەوڵەتی عوسمانی دەبا.
ماوەی نیزیک بە حەوت ساڵ لە شارەکانی باشووری کوردستان لەوانە خانەقین، سلێمانی، مووسڵ
و دواتر لە شاری ئیستانبووڵ دەمێنێتەوە. لەو ماوەیەدا خۆی فێری زمانەکانی تورکی و
فەرەنسی و ڕووسی دەکا و کۆمەڵێک جموجۆڵی ئەدەبی و سیاسیش لە خۆی نیشان دەدا. لەوانە
چاپی سێ شێعر بە زمانی کوردی لە گۆڤاری ژین‌دا کە ئەوانە تەنیا شێعرە کوردییەکانی
ئەون کە ئێستا لەبەر دەست دان. ساڵانی ١٩٢٠ بە دواوە لە کاتێکدا کە شۆڕشی سمکۆ لە
ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە گەشە و پەرەسەندندا بوو، لاهووتی بۆ ئێران دەگەڕێتەوە. ئەو لە
ڕێی ڕەواندزەوە خۆی دەگەیەنێتە ناوچەی مەنگوڕایەتیی مەهاباد. لەوێ لەلای حەسەناغای
مەنگوڕ (ڕەنگە مەبەست حەسەن ئاغای بایزپاشای مەنگوڕ بێ) دەمێنێتەوە.
لەو سەردەمەدا کە سەرهەڵدانەکانی گێڵان و خۆراسان سەرکوت
کرابوون، دەوڵەتی ئێران دەستی بۆ سەرکوتی شۆڕشەکەی سمکۆ ئاوەڵاتر ببوو. بۆ ئەو مەبەستەش
دوو هێزی ڕەوانەی ئازەربایجان و کوردستان کردبوو. هێزی یەکەم بە فەرماندەیی ماژۆر
مەحموودخانی پوولادین لە شەڕەفخانەی باکووری ڕۆژهەڵاتی گۆلی ورمێ جێگیر ببوو و هێزی دووهەمیش بە فەرماندەیی ماژۆر
حەسەنخانی مەلەکزادە لە شاری سابڵاغ مۆڵ درابوو. (کودەتای لاهووتی ل. ٣٤)
لە نێوەڕاستەکانی مانگی ڕەزبەر، لە حاڵێکدا کە حەسەنخانی
مەلەکزادە خەریکبوو جێپێی هێزەکەی خۆی لە مەهاباد پتەو دەکرد، سەر و گوێلاکی لاهووتی
پەیدا بوو. مەلەکزادە لە بیرەوەرییەکانی خۆیدا دەگێڕێتەوە: "... لە نووسینگەی
فەرماندەیی خۆم خەریکی کار بووم کە هەستم کرد یەکێک لە دەرەوە خەریکە لەگەڵ دەرکەوانەکە
دمەقاڵە دەکا و دەڵێ مەلەک گیانم دەوێ... کە ڕوانیم، لاهووتیم بە جلی شڕ و دڕەوە
چاو پێ کەوت. چاکەم لەگەڵ کرد و هێنامە ژوورێ، ڕوون بۆوە کە لەگەڵ ئاغای ئەمیر حیشمەت
و سەرهەنگ ئەفشار ئۆغڵو و دوو پلەداری دیکە لە تورکیاوە هاتوون و مۆڵەتی هاتنیشیان
پێ نییە و لە دوو سێ خاڵی سنووریش ڕێگایان نەداون تا چوونەتە نێو هۆزی مەنگوڕ و لەوێ
حەسەناغای مەنگوڕ لای خۆی ڕایگرتبوو تا مۆڵەت لە من وەربگرێ..". ".. ئەسپەکەی
خۆمم لەگەڵ سێ ئەسپی دیکە بە دوای ئەمیر حیشمەت و ئەوانی دیکەدا نارد و بوون بە میوانم.
خێرا تێلگرافیشم بۆ والی کرد و بۆم نووسی کە لاهووتی لە ژاندارمێریدا بڕیاری ئیعدامی
لەسەرە بەڵام چونکە لە غەریبی‌دا بە قەد چەند جار ئیعدام سەختی و نەهامەتیی چاشتوە،
وا باشە دەوڵەت لێی خۆش بێ و بۆخۆی دەیهەوێ لەگەڵ ئەفسەرانی دیکە لە هۆردووی مندا
خزمەت بکەن. پاش دوو سێ کاتژمێر ئاغای حاجی مۆخبێروسەڵتەنە جوابی دایەوە کە بۆ ڕێز
لە داوای بەڕێزت، دەوڵەت لە هەموویان خۆش دەبێ. ئەمیر حیشمەت بۆ تەورێز بنێرن و ئەفسەرەکان
با بمێننەوە." (ح. ملکزادە هیربد، سرگذشت
حیرت انگیز، تهران ١٣٢٨ ل. ٦٣ و ٦٤)
لە حاڵێکدا هێزەکانی دەوڵەت خەریک بوون خۆیان بۆ هێرش ئامادە
دەکرد، سمکۆ دەستی خۆی ڕەپێش خست. بەرەبەیانیی ڕۆژی ١٢ی ڕەزبەر، واتە ڕۆژێک دوای هاتنی
ئەمیر حیشمەت و لاهووتی، هێزەکانی سمکۆ پەلاماری سابڵاغیان دا. ئەمیر حیشمەت ڕەوانەی تەورێز کرا بەڵام لاهووتی
و ئەفسەرەکانی دیکە لەگەڵ لەشکرەکەی مەلەکزادە مابوونەوە و ئامادەی بەربەرەکانی بوون.
ڕۆژی دواتر لە کاتی تەقە و لێکداندا، لوولەی موسەلسەکەیان لەبەر گەرما تەقی. مەلەکزادە
داوا دەکا "..ژاندارمێک بچێ لە عەمبارەکە لوولەیەکی یەدەک بێنێ بەڵام لاهووتی
پێی دەڵێ با ڕادەی تەقەکەران کەم نەبنەوە و من دەچم لوولەکە دێنم و... ئیتر هەر ئەو
ڕۆیشتنە بوو و نەگەڕایەوە..". بەپێی نووسینی سەرهەنگ ئازەرتاش، لاهووتی دوای
بەجێهێشتنی مەلەکزادە.. دەچێتە کێوی داشامەجید و ئەو ئەفسەرانەی کە لەوێ دامەزرابوون
[لەوانە ئەفشار ئۆغڵووی هاوڕێی] تێدەگەیەنێ کە دۆخەکە زۆر خراپە، ئەوانیش تۆپ و تەقەمەنییان
هەڵدەگرن و بەرەو میاندواو دەڕۆن..". بەم جۆرە دوای چەند سەعات تەقە و لێکدانی
قورس، بەرەنگاریی هێزەکانی ژاندارم تێکدەشکێ و زیاتر لە سێسەد کەسیان بە دەست هێزەکانی
سمکۆ بە دیل دەگیرێن."..
دوای هاتنی سمکۆ بۆ نێوسابڵاغ، لاهووتی چەند ڕۆژێکی دیکەش
لە نێو شاردا دەمێنێتەوە. ڕۆژنامەی "ئیتیحاد"
لە بابەتێکدا سەبارەت بە ڕۆڵی لاهووتی لەو شکستە و ڕووداوەکانی دواتردا کە بە واژۆی
"لاوێک لە لاوانی ئازادیخوازی ئازەربایجانی" نووسرابوو، بڵاوی کردەوە؛ لاهووتی
"ڕاستەوخۆ لە مووسڵەوە و لە ڕێی ڕەواندەزە هاتوەتە سابڵاغ و چەند ڕۆژ دوای داگیرکرانی
سابڵاغیش لەلایەن سمکۆوە، هەر وا لەو شارە ماوەتەوە..." (ڕۆژنامەی ئیتیحاد،
٢٥ی ثوری ١٣٠١). بێگومان مەبەستی نووسەر پێوەندیی ڕاستەوخۆی لاهووتی بە کوردەکان و
ئەگەری دیداری ئەو لەگەڵ سمکۆ بووە بەڵام ئەوە
کە چۆن بوو هێزەکەی سمکۆ یەکسەر دوای گەیشتنی
لاهووتی و هاوڕێکانی هەڵدەکوتێتە سەر سابڵاغ و لاهووتی لە دوای هاتنی سمکۆ و هێزەکەی
بۆ نێو شار، چی کردوە و لە کوێ بووە و بڵێی چاویان پێک کەوتبێ، بەڵگەیەک لەبەردەستدا
نییە.
ماوەیەک دوای ئازادیی سابڵاغ، لاهووتی لە تەورێز سەر دەردێنێ
و ئەمیر حیشمەت و هاوڕێکانی دیکەی دەگرێتەوە. لەوێ لە نیزیکەوە "مخبر السلطنە"
دەبینێ و بە شێعرێک داوای لێخۆشبوونی لێ دەکا؛ "زوڵمی لێم کرد چەرخی سپڵە، داد
بدە تۆ دادوەر/ بۆ سزای ئەم چەرخە سپڵە، ڕێگای ئێرەم گرتە بەر"، مۆخبێروسەڵتەنە
کە دەیزانی ژاندارمێری زۆر حوکمی ئاوای لە خۆڕا دەرکردوە، گوێ بە حوکمەکە نادا و لاهووتی
بە فەرمانبەر وەردەگرێ. ئەو دواتر نووسی کە بە ماژۆر لۆندبێرگی سویدیم سپارد کاروباری
بەڕێوەبەریی پێ نەسپێرن و بۆ ڕاوێژ کەلکی لێ وەربگرن. بەو حاڵەش لاهووتی لە سەرەتای
سەرماوەزی ١٣٠٠ (٢٢ی نۆڤامبری ١٩٢١) بە پلەی یاوەر (سەرگورد) وەردەگیرێ و وەک جێگری
ماژۆر مەحموود خانی پۆلادین کە فەرماندەی گوردانی موسەلسەل بوو، بۆ شەڕ لەگەڵ هێزەکانی
سمکۆ ڕەوانە دەکرێ.
لە مانگی سەرماوەزی ١٣٠٠دا دەوڵەت لەشکرێکی زۆری لە ژاندارمێری
و هێزەکانی عەشایر بۆ سەر سمکۆ کۆ کردەوە. لە کۆتاییەکانی ئەو مانگەدا هێزێکی هەزار
و پێنسەد کەسیی ژاندارم بە فەرماندەیی سەرهەنگ لوندبێرگی سویدی وێڕای هەزار چریک لە
هۆزەکانی ناوچە بە فەرماندەیی ئەمیرئەرشەد حاجی عەلیلو ڕەوانەی خۆی کرد. "له‌وێ
له‌گه‌ڵ هێزی قه‌ره‌داغی چه‌ند زه‌ربه‌ی کاریگه‌ر له هێزی سمکۆ ده‌ده‌ن و ده‌بێته
جێگای شانازی بۆ ده‌وڵه‌ت و ئازه‌ربایجانیه‌کانی سه‌ر به ده‌وڵه‌ت" (سوئدیهای
مقیم ایران ل.١٥٥). بەڵام "سمکۆ له ماوه‌یه‌کی کورتدا هێزه‌که‌ی سه‌ریه‌ک خسته‌وه
و ده‌ستی کرد به هێرش کردن. هێزی ژاندارمری به به‌رپرسایه‌تی سه‌رهه‌نگ لۆمبێری
له‌گه‌ڵ هێزی سه‌رداری عه‌شایری قه‌ره‌داغی دژ بە هێزی سمکۆ که‌وتنه‌وه شه‌ڕ و له‌م
شه‌ڕه‌دا سه‌رداری عه‌شایری قه‌ره‌داغی کوژراو و هێزی ژاندارمێری به سه‌رپه‌ره‌ستی
سه‌رهه‌نگ لۆمبێری و جیگره‌که‌ی سه‌رگورد لاشون تێکشکان و به‌ره‌و شه‌ره‌فخانه هه‌ڵهاتن.
ته‌رمی قه‌ره‌داغیش ڕۆژێک بە ده‌ستی هێزی سمکۆوه بوو. ئینجا هێزی سمکۆ دوای ژاندارمێری
که‌وتن و هه‌موو هێزی ژاندارمێریان تێکشکاند. پاش ئه‌م شکسته پارێزگای ئازه‌ربایجان
(مخبر السلطنه هدایت) سه‌رهه‌نگ لۆمبێری و لاشونی بۆ ته‌ورێز بانگهێشت کرد".
(سوئدیها در ایران ل. ١٥٥). پاش ئەو پێکدادانە لەشکری دەوڵەت خۆی نەگرت و زۆر بە قورسی
تێکشکا. پاشماوەی هێزە تێکشکاوەکە بەرەو شەڕەفخانە پاشەکشەی کرد. لە شەرەفخانە، باری
خراپی دەروونیی سەربازە تێکشکاوەکان، سەرمای زستان و پێڕانەگەیشتن پێیان تێکەڵ بەو
ناکۆکی و ناڕەزایەتییانە بوو کە لە ئەنجامی تێکەڵکرانی هێزەکانی ژاندارمێری و قەزاقدا
هاتبووە ئاراوە. بەم جۆرە بناخەی دەسپێکی کۆدەتایەک لەنێو هێزەکانی ژاندارمێریدا دەستی
پێ کرد کە ڕۆژی ١٠ی ڕێبەندانی ١٣٠٠ (٣٠ی ژانویەی ١٩٢٢) بە دەستبەسەرکردنی مەحموودخانی
پولادین و ئەفسەرە پاسەوانەکەی، چەخماخەی کۆدەتاکە لێدرا. فەرماندەکانی کۆدەتا لاهووتییان
وەک سەرۆکی خۆیان هەڵبژارد و دەستیان بەسەر تەورێزدا گرت. ئەو کات ساڵێک بەسەر سەرکوتی
شۆڕشەکەی شێخ محەممەدی خیابانی و کوژرانی ناوبراودا ڕابردبوو و برینی ئەو سەرکوت و
کوشتنە بەسەر جەستەی خەڵکی شار و ناوچەکەوە هێشتا گەرم بوو. بۆیەش خەڵک تا ڕادەیەکی
باش پێشوازییان لە کۆدەتا و ڕێبەرانی کرد.
ئاشکرایە کە کۆدەتاکەی لاهووتی لەژێر کارتێکەریی شۆڕشی سمکۆ
و گوشاری هێزەکانی کورد بۆ سەر ئەرتەشی ئێران و دوو جار تێکشکانی ئەو ئەرتەشەدا هاتە
ئاراوە. بەڵام لەلایەکی دیکە خەڵکی تەورێز و دەوروبەر هێشتا نەیاندەزانی هەڵوێستی سمکۆ
سەبارەت بەو کۆدەتایە چۆن دەبێ و لەژێر پڕوپاگەندەی ئەو چەند ساڵەی دەسەڵاتدا، مەترسیی
ئەوەیان هەبوو کە لەو ئاڵۆزییەدا هێرش بکرێتە سەر شارەکەیان و تاڵان بکرێن. لەلایەکی
دیکە، بەرەنگاریی توندی هێزەکانی سمکۆ ببوو بە هۆی ئەوە کە حکومەت هێزێکی زۆر لە ئازەربایجان
و دەوروبەری مۆڵ بدا و ئەو هێزانە بە خێرایی دژی کۆدەتاچییەکان بەکار بێنێ. دوا جاریش
فەرمان بە هێزێکی ژاندارمێری کە لە ئاردەوێڵ جێگیر کرابوو درا هێرش بکاتە سەر کۆدەتاچییەکان.
سەرەنجام ڕۆژی ١٩ی ڕێبەندان (٨ی فێوریەی ١٩٢٢) واتە نۆ ڕۆژ دوای دەسپێکی کۆدەتا،
هێرش کرایە سەر تەورێز و پاش تەقە و لێکدانێکی کورتخایەن، شارەکە گیرا و کۆدەتا کۆتایی
پێهات. ژمارەیەک لە سەرباز و فەرماندەکانی کۆدەتا کوژران و زۆربەشیان دەستبەسەر کران
بەڵام لاهووتی وێڕای ژمارەیەکی دیکە بەرەو جۆڵفا پاشەکشەیان کرد و دوای پەڕینەوە لە
ڕووباری ئاراس، پەنایان بۆ یەکێتیی سۆڤیەت برد. ئیتر لاهووتی لەو سەفەرە نەگەڕایەوە.
ماوەیەک لە نەخجەوان و دواتر لە تفلیس و باکۆ مایەوە و پاشان چوو بۆ مۆسکۆ و سەرەنجام
سەری لە دووشەنبەی پێتەختی کۆماری تاجیکستان دەرهێنا.
ئەوە کە لاهووتی دوای حەوت ساڵ ئاوارەیی و مانەوە لە ئەستەمبووڵ،
ڕاست لە جەنگەی پەرەگرتنی شەڕ و پێکدادانەکانی نێوان سمکۆ و هێزەکانی دەوڵەتی ئێراندا
گەڕایەوە بۆ ئەم وڵاتە و تەنیا ڕۆژێک دوای گەیشتنیشی بۆ سابڵاغ، شاهیدی هێرشی هێزەکانی
سمکۆ بۆ سەر هێزی دەوڵەت دەبێ و لە سەرکەوتنی هێزی کورد و تێکشکانی هێزی دەوڵەتدا ڕۆڵی
گرینگ دەگێڕێ، ناکرێ وەک ڕووداوی بە هەڵکەوت سەیر بکرێ. بە تایبەت کە دواتریش دەبینین
ئەو ڕەوتی هاوکارییەی لاهووتی بە وەڕێخستن و ڕێبەریکردنی کۆدەتای تەورێز بەردەوام دەبێ.
هەموو خاوەنڕایان لەسەر ئەو باوەڕەن کە هەنگاوەکانی لاهووتی بارودۆخی سمکۆ و شۆڕشەکەی
زۆر بەهێز کرد.
محەممەدی تەمەددون کە دژی سمکۆ بووە، نووسیویەتی: «خەڵک کە
بەهیوا بوون هێزی دەوڵەتی سمیتقۆ ڕام و بەردەست بکا، کە خەبەری ڕاپەڕینی «لاهووتی»
و کوژرانی «خاڵۆ قوربان» و ڕاکردن و بڵاوبوونی چریکەکانی ئەو و هاتنی سەید تەهایان
بیست بەجارێکی ناهومێد بوون. لەو لاشەوە کوردەکان بەو زاڵ بوونانە ئازاتر و باو خۆشتر
و لەخۆباییتر بوون. ئەمجار سمیتقۆ بێجگە لە بڵاو کردنەوەی ڕۆژنامەی کوردی «کورد» لە
ورمێ ڕێکخراوێکی بۆ وەرگرتنی گومرگیش دروست کردبوو، لە هەر شتێکی کە خەڵک لە ورمێڕا
دەیانبردە شارەکانی تر (مەراغە، خۆ، تەورێز) گومرگی دەستاند و پەتەی چاپی بە کوردی
دەدانێ. کوژرانی خاڵۆ قوربان لە ڕۆژنامەی کوردەکان، کە بە ناوی کورد چاپ کراوە و بڵاو
بۆتەوە، بەڵگەی بەنرخی تێدا هەن، ئێمەش لێرەدا بڵاوی دەکەینەوە. (هێمن - پاشەرۆک؛
کارەساتی کوژرانی خاڵۆ قوربان)
هەموو نیشانەکان ئەوە دەردەخەن کە سمکۆ ڕاست بۆ هاوکاریی
شۆڕشەکەی سمکۆ گەڕابۆوە بەڵام لەگەڵ ئەوەدا کە کوردبوون ناتوانێ هۆکارێکی پێوەندیی
لاهووتی بە شۆڕشەکەی سمکۆوە نەبووبێ ئاستەمە لاهووتی ئەو هاوکاری و فیداکاریانەی تەنیا
بە هۆی هەستی نەتەوەیی و ناسیۆنالیستیی ئەنجام دابێ. هەرچەند مانەوە لە نێو کوردەکانی
بندەستی عوسمانی لەسەر لاهووتی بێ کاریگەری نەبوو و لە بڵاوکراوە کوردییەکانی ئەو
بەشەی کوردستاندا چەندان شێعری بە زمانی کوردی بڵاو کردۆتەوە کە نە پێشتر و نە دواتر
شتی ئاوای لێ نەبیندرایەوە، بەڵام ئەو لەباری فکرییەوە کومونیستێکی توند و لەگەڵ ئەوەشدا
زۆر ئێرانیخواز بوو. تەنانەت لە یەکێک لەو شێعرە کوردییانەشدا کە لە گۆڤاری ژین‌دا
بڵاوی کردۆتەوە، دەستی لەو بانگەشەی ئێرانیخوازییە بەر نەداوە:
ئیران وەتەنی کوردە و کورد میللەتی ئیران
خەسمی لەگەڵ خاکی وەتەن زیللەت و نەنگە
هەر کەس کە دەڵێ کورد لە ئیران لێ جیا بوو،
یا خائینی کوردانە، وە یا شێت و جەفەنگە
وەک گوترا، لاهووتی کۆمۆنیستێکی توند و پێڕەوی بێ ئەملاوئەولای
یەکێتیی سۆڤییەت بوو. باوەڕێک کە تا کۆتایی ژیانی پێی وەفادار مایەوە. دەگوترێ لە
١٩٢٠، واتە ساڵێک بەر لە گەڕانەوەی بۆ ئێران، لە ئیستانبووڵەوە سەردانی باکۆی کردوە
و وەک نوێنەری کۆمۆنیستەکانی ئێران لە کۆنفرانسێکی ئەواندا بەشداریی کردوە. لەوێش
لە نیزیکەوە لەگەڵ بەرپرسانی سۆڤییەت و کۆمۆنیستەکانی ئازەربایجان ئاشنا بووە. گومان
دەکرێ ئامانجی لەو گەڕانەوەیە و هاوکاریی هێزەکەی سمکۆ بۆ شکاندن و لاوازکردنی لەشکری
ئێران و دواجار وەڕێخستنی کۆدەتایەکی کومونیستی لە تەورێز، لەژێر ڕێنوێنی و ڕاسپاردەی
بۆلشویکە تازە بە دەسەڵات گەیشتووەکانی سۆڤییەتدا بووبێ. بە تایبەت کە دەبینین دوای
شکان و پەنابردنی لاهووتی بۆ سۆڤییەت، لەلایەن بەرپرسانی ئەو وڵاتەوە زۆر بە گەرمی
پێشوازی لێ دەکرێ و لەو دەگمەن ئێرانیانە بووە کە دوای پەنابردنی بۆ ئەو وڵاتە ئاوا
بە گەرمی ڕێزی لێ گیراوە.
ژێدەر:
کودتای لاهوتی - کاوە بیات
شەریف فەلاح؛ لاهووتی شاعیری لەبیرکراوی کورد
ئه‌و ئه‌فسه‌ره سوێدییانه‌ی دژی سمکۆ شه‌ڕیان کردووه ـ
حه‌مید ته‌یموری
لاهوتی و شاعران انقلابی - دکتر شروین وکیلی
