چەکدانان و خۆهەڵوەشاندنەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان

 چەکدانان و خۆهەڵوەشاندنەوە بۆ هەر حیزبێکی سیاسی دەرەنجامی شکست یان تێگەیشتن لە شکستی گەیشتن بە ئامانجەکانە لەڕێی ئەو شێواز و ستراتژیەی کە تا بەر لەو بڕیارە گرتبوویەبەر. پەکەکەش لە دوا کۆنگرەی خۆیدا بە کردەوە دانی بەو ڕاستییەدا داناوە، ئیتر بۆ دەبێ کەسانێ لە وشەی شکستی تێکۆشان بە ناوی پەکەکە و ئاشبەتاڵ لە خەباتە چەکدارییەکە بپرینگێنەوە؟ ئەگەر قەبووڵ نەکردنی ئەو ڕاستییە بۆ ئەوەیە کە خەبات لە شکڵ و شێوازی دیکەدا بەردەوام دەبێ، ئەوە هەر ئێستاش لە نێوخۆی تورکیا و ئەورووپاشدا لە ئارادایە و ئەوە هیچ لە واقعییەتی ئەو شکستە سیاسی و سەربازییە ناگۆڕێ.

بە پێچەوانەی زۆر لێکدانەوە، من ئەو بڕیارەی پەکەکە بەدەر لە بانگەوازی ئۆجەلان و سەرەڕای ئەگەری بەهێزی فرتوفێڵی تورکان، بە دەرەنجامی ڕووداوە سیاسی و سەربازییەکانی ئەم چەند ساڵەی دوایی دەزانم و پێم وایە ئازایەتی و تەنانەت فیداکاریشی تێدابوو، چونکە؛

١- ڕێژیمی تورکیا بەو نفووزەی لە دنیای دێموکراسیدا هەیەتی، توانیبووی پەکەکە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی بە دنیا بناسێنێ و لە سیاسەتی جیهانیدا بیکا بە گولی دوور لە ئاوایی. بەوەش هەناسەی سیاسی لەو پارتە و لق و پۆپەکانی بڕیوە و شێوازەکانی دیکەی خەباتی کوردی باکووریشی خستۆتە ئاستەنگەوە .

٢- دوای حەوتی ئۆکتۆبری ٢٠٢٣، ئەو بەرەیەی کە پەکەکە لە غیابی بەرەی دێموکراتیکدا، بە ئاشکرا و بە نهێنی، بە نزیک لە خۆی دەزانی (بەرەی دژ بە ئیسرائیل)، بەرەو لاوازی و توانەوەی یەکجاری چووە.

٣- سێ لە پشتیوانانی ئاشکرا و نهێنیی پەکەکە لە ناوچەکەدا واتە سووریای ئەسەد، ئێران و ئەرمەنستان یان لەناو چوون یان تووشی لاوازی و داڕمانی یەکجار زۆر هاتوون.

٤- خەباتی چەکداریی پەکەکە لە شەری خەندەقەکانەوە بەردەوام لە پاشەکشەدا بووە و زۆر زیانی کاریگەری بەر کەوتووە. جاران کە پەکەکە لە نێو خاکی تورکیا یان لانیکەم لە چیاکانی باکووری کوردستاندا شەڕی دەکرد، ئێستا لەشکری تورک شەڕەکەی بۆ قووڵایی باشووری کوردستان و بۆ سنووری نێوان عێراق و ئێران گواستۆتەوە.

٥- بەرەوپێش چوونی تکنیک و کەرەسەی شەڕ لە دەست تورکیادا تەنگی بە هەر جووڵەیەکی ئاسایی پەکەکە هەڵچنیوە و ڕۆژ لەدوای ڕۆژ ناچار بە پاشەکشەی زیاتری کردوە

٦- لەباری سیاسیشەوە، پەکەکە ستراتژییەکی ڕوونی بۆ شەڕ لە دژی تورکیا لەدەستدا نەمابوو. لەلایەک داکشان و داشکانی خواستە نەتەوەییەکان لە جیاکردنەوەی باکووری کوردستان و ویستی دامەزراندنی سەربەخۆیی چوارپارچەی کوردستانەوە بەرەو کۆنفێدرالیسمی دێموکراتیک و شۆڕ بوونەوە بەرەو خۆسەری دێموکراتیک و خۆبەڕێوەبەری و.. سەرەنجام دژایەتی لەگەڵ هەر قەوارەیەکی سیاسیی نەتەوەیی و ڕازیبوون بە هێندێک دێموکراسیی زیاتر لە تورکیا، لەباری سیاسییەوە هیچی بە دەست پەکەکەوە نەهێشتووە و لەلایەکی دیکە ئەردۆغان بە پەسەندکردن و دواتر کەلکاوەژۆ کردن لە یاسای دژە تیرۆر، توانی ستراتژیی شەڕ بۆ دێموکراسی بە کردەوە شکست پێ بێنێ و خەباتی سیاسیی کوردی باکوور و تەنانەت ئۆپۆزسیۆنە سەراسەریەکەشی پێ لاواز بکا.

٧- کوردی باکوور بە پێچەوانەی کوردی ڕۆژهەڵات، چ لە نێوخۆی تورکیا و چ لە ئەورووپا و شوێنەکانی دیکەش ڕێگای زۆر و شێوازی جۆراوجۆری بۆ خەبات هەیە و ناچار نییە هیندە پشت بەو خەباتە چەکدارییە پڕ تێچوو و کەم دەسکەوتە ببەستێ.

لەگەڵ هەمووی ئەوانەدا پێم وایە ئەگەر پەکەکە توانیبای و تورک بواری ئەوەی دابا کە شەڕ بە ئاگربەست و بە پاراستنی هێزە چەکدارەکەی خۆی بگۆڕێ، دەیتوانی بە دەستی پڕ یان پڕترەوە لەسەر مێزی دانوستان دابنیشێ.

وەک قسەی کۆتایی، ئەزموون نیشانی داوە کە بە ناهومێدبوونی خەڵک لە خەباتی چەکدارانە، گەلی ئازادیخواز و مافویست هەمیشە ڕێگای گشتگیرتر، کەم تێچووتر و شێلگیرتری بۆ بەرەوپێش بردنی خەبات دۆزیوەتەوە و گەلی کوردی باکووریش لەوە بەدەر نابێ.

سەید عەلیی سەردەشتی؛ تەمەنێک دارماڵ لە داهێنان و بەخشین

 تاهیر قاسمی

بەشدارانی بەڕێز!

 بەخێر بێن بۆ کۆڕی سەرەخۆشی و لە ڕاستیدا ڕێزگرتن لە هونەرمەندی گەورەی ئەم سەردەمەی گەلەکەمان کاک سەید عەلی سەردەشتی. 

بۆیە دەڵێم کۆڕی ڕێزگرتن، چونکە پێم وایە مەجلیسی پرسەی مرۆڤە گەورە و خاوەن بەهرەکان زیاتر لەوەی بۆ دڵدانەوە و هاوخەمی لەگەڵ زیندووەکان بێ، کۆڕی ڕێز لە کار و بەرهەم و تێکۆشانی ئەوانە. ئەوانەی کە ناوی بەرز لە دوای خۆیان بەجێ دەهێڵن؛

مەرگ و ژین وەکوو سێبەر و تاوە

ئەوەی باقی دەمێنێ هەر ناوە

ئەوەی لە مرۆڤ بەجێ دەمێنێ، نە ڕادەی پووڵ و ماڵی دنیا یان ژمارەی کوڕ و کچ و نەوە و نەتیژە بەڵکو ئەو بەرهەم و خزمەتانەیە کە لە ماوەی ژیانیدا پێشکێش بە گەل و بە مرۆڤایەتی دەکا و بەو هۆیە ناوی بە نەمری دەمێنێتەوە. هەر ئەوەش هەوێنی ژیانی تاهەتایی و هۆی هەرمان و نەمریی مرۆڤەکان لە هزر و بیری نەتەوەکەیاندایە.

ئەمڕۆ لێرە کۆبووینەتەوە تا ڕێز لە مرۆڤێک بگرین و یادی هونەرمەندێک بەرز ڕابگرین کە تەمەنی خۆی بۆ خزمەت بە پەرەدان بە هونەری نەتەوەکەی تەرخان کرد، کۆڵەبارێکی سەنگین و ڕەنگینی لە هەڵبەست و ئاواز خوڵقاند و خەرمانێک بەرهەمی بەپێزی لە بەیت و بەند و هەڵبەست و ئاواز و گۆرانی بۆ نەتەوەکەی بەجێ هێشت. بەرهەمگەلێک لە شێعر و ئاواز و گۆرانی و بەند و بەیت کە ناوی عەلی سەردەشتیشیان لە ڕیزی عەلی حەریری و عەلی بەردەشانی و هەموو ئەو بەندبێژ و بەیتسازە گەورانەدا تۆمار کرد کە حاجی قادری نەمر ئاوا بە بەرزی یادی کردن؛

دوو عەلین، شاعیرن وەکوو حەسسان        بەردەشان و حەریرە مەسکەنیان

کاک سەید عەلی سەردەشتی وەک زۆربەی هەرە زۆری ئەو هونەرمەندانەی کە تا نێوەڕاستەکانی سەدەی ڕابردووش لە کوردستان دەستیان بە کاری هونەری کرد، "نە حەرفی مەکتەبێکی خوێند و نە ئوستادێ پەلی گرت"، ئەوەی کە بەدەستی هێنا، بەهەوڵ و تێکۆشان و توانایی خۆی بوو. ئەگەر میرانی بابان و سۆران بەجۆرێک پشتیوانیی عەلییەکانی سەردەمی خۆیان بوون، مێژوو ئەوەندە دەسەڵاتەشی بە کوردەوە ڕەوا نەدی تا هونەرمەندانی سەدە و سەدەکانی ئەم دواییانەی نەتەوەی ئێمە لەوەندە پشتیوانییەش بەهرەمەند بن. ئەوەی کە کردیان و خوڵقاندیان هەمووی هەر ئاکامی هەوڵ و تێکۆشانی هەژارانەی خۆیان بوو.

گرینگترین تایبەتمەندیی هونەری کاک سەید عەلی، داهێنان و خوڵقاندنی بەرهەمی نوێ بوو. ئێمە لە سەدەی ڕابردوودا هونەرمەندی گۆرانیبێژ و بەندبێژمان کەم نەبوون بەڵام زۆربەی ئەوان کەمتر خاوەنی داهێنانی نوێ بوون و ئەوەی هەیانبوو پتر لە پێشینیانی خۆیان فێر ببوون بەڵام کاک سەید عەلی سەردەشتی لەنێو ئەواندا نموونەیەکی شاز و دەگمەن بوو. بە دەگمەن وا هەبووە گۆرانی کەسانی دیکە بڵێتەوە یان تەنیا پشت بە بەرهەمە فۆلکلۆرییەکان ببەستێ. زۆربەی ئەوەی گوتویەتی و تۆماری کردوە، لە هەڵبەست و تێکست و ئاواز هی خۆی بوو کە ڕادەیان نیزیک بە هەزار شێعر و ئاوازی تازەیە. لەگەڵ ئەوەشدا هیچکات دەستی لە ڕەسەنایەتی بەر نەدا و لە ئەدەب و هونەری نەتەوەکەی دوور نەکەوتەوە. هەوڵی دا ئەوەی دەینووسێ و ‏دەیڵێ، نەبێتە بەردێکی لاپان و دیواری خوار و خێچی پێ دانەنێ بەڵکو بە هۆیانەوە خشتێک و چینێک زیاتری خستە سەر ‏دیوارەکانی ئەو کۆشکە تەرز و بەرزەی ئەدەبی فۆلکلۆری گەلەکەمان کە هونەرمەندانی ناودار و بێ ناوی مێژووی گەلەکەمان بۆمانیان هەڵچنیوە. لە دانانی بەیت و بەنددا دەتوانین وەک قوتابییەکی زیرەک ‏و بەتوانای عەلی بەردەشانی بیناسین. ڕەوانبێژی، شێوەی داڕشتن و بەکارهێنانی ‏ماکەی تەنز لە دانانی بەیتدا ئەو بۆچوونە پشتراست دەکەنەوە. لەم بارەوە وێکچوونی بەرچاو لەنێوان بۆ ‏وێنە بەیتی ئاسۆس لەگەڵ بەیتەکانی جندۆکان یان بەیتی پیوازانی عەلی بەردەشانیدا هەست پێ ‏دەکرێ. ‏لە دانانی بەستە و بەندیشدا زۆر جار کەلکی لە ‏چیڕۆک و ‏بەسەرهاتە مێژووییەکانی گەلەکەی خۆی وەرگرتوە؛

تازە قەت مەیلی نانێم منی شێخی سەنعانی

بە یەک لەحزە وەرگەڕا، دەیکرد بەرازەوانی

بوو بە شوانی بەرازان، داینا جبەی شێخانی

ئەمنیش ئاوام بەسەر هات دوێنێ لە ڕێگەی کانی

لەبەر دەستی دەرناچم سوێند بە غەوسی گەیلانی

 

شێوازێک لە کارەکانی ئەو، بە جێی وتنەوەی دەقاودەقی بابەتە فۆلکلۆرییەکان، دەوڵەمەندکردنی بابەتە فۆلکلۆرییەکانە. ئەویش بە زیادکردن و پەرەدان بە بەند و هۆنراوە فۆلکلۆرییەکان. بۆ وێنە لە گوتنی قەتاری "بەهارە"دا چەند بەندی خۆی هاویشتۆتە سەر و بەم جۆرە دەوڵەمەندتری کردوە؛

هات چۆمی بادیناوێ، کانیاوی پشتی خانێ

چۆمی سێڵوێ و دەڵاوان گرتی دەشتی لاجانی

هاتوە سەرچاوەی کەڵوێ، بردی گوڵی نیسانێ

شەپۆلی لە کەندان دا لەبەر ماڵی باڵانێ

لە دۆستان، لە برادەران، مزگێنی بێ بەهارە

 

تەیر هەستان لە بەحران، پۆل‌پۆل هاتن بە دەستوور

بەعزێکم نەدەناسین، پڕ خەت و خاڵ بوون لە دوور

چ وریان گڵەسپیە بۆ زیارەتی شێخە سوور

خۆزگە بۆ ئەو زیارەتەی دەگەڵ بایە ڕەحیم پوور

لە دۆستان لە برادەران، مزگێنی بێ بەهارە

 

 نموونەی دیکەی ئەو جۆرە کارە، لە گۆرانیی "دروونە" یان "دروێنە"دا دەبیندرێ. گۆرانییەک کە دروێنەوانان لە کاتی دروێنەکردندا بە نۆرە یان بە پۆل دەیڵێن کە دیارە بەندەکانی زۆر ڕێک و مەبەستدار نین یان لەبیر چوونەتەوە. کاک سەید عەلی تێکستێکی تایبەتیی بۆ ئەو گۆرانییە فۆلکلۆرییە نووسیوە کە قسەی دڵی لاوێکی زەحمەتکێشە تا بە بەروبووی دروێنەی ساڵ بتوانێ تێچووی زەماوەند لەگەڵ دڵدارەکەی پەیدا بکا و ژنی پێ بێنێ:

تۆوێکی زۆر دەچێنم               لە کاران دانامێنم

گەنمی باش وەدەس دێنم         ئەوساڵ ژنێی پێ دێنم

 

خەرمانێ دەکەم کۆکۆ             بە ڕەنج و بەرهەمی خۆ

گەنم و نۆک و نیسک و جۆ     دەگوێزمەوە چاو هەڵۆ

 

درۆنە درۆنە درۆنە ‏                دەسکێ داسێم بە ڕۆنە

لەو خەرمان و جێخوونە          دەغڵ و دان وەکۆبوونە ‏

کەوتە بەر داس دەغڵ و دان    تێدەکۆشم بە دڵ و گیان

گوڵی کرد بەر و بێستان           وەکۆ بوو خەلە و خەرمان

 

مەمنوونی تۆم دەسکی داس    لە فەقیریێم بوو خەلاس

گەنم بۆ زێڕ و برینجی            نۆکان دەدەم بە لیباس

خۆم ساز دەکەم یەکجاری        بووکێ دێنم بە سواری

هونەرمەندان بانگ دەکەم       بە نایە و زەرب و تاری

کاک سەید عەلی لە هۆنینەوەی هەڵبەستدا کە زۆربەیانی کردوون بە تێکستی گۆرانییەکانی، شارەزایی و تواناییەکی کەم وێنەی هەبوو. ڕەچاوکردنی کێش و سەروا لە شێعرەکانیدا هیچیان کەمتر لە شاعیرانی بەنێوبانگ نییە. تەنانەت لە باری فۆرمەوە جۆرێک نوێگەری و داهێنان لە بەشێک لە کارەکانیدا دەبیندرێ. بۆ وێنە لە چەند خشتەکی و "تەرجیع‌بەندەکانیدا کە فۆرمی بەشی بەرچاوی شێعرەکانییەتی، زۆر جار دوای سێ یان چوار بەیت، دوو بەیتەکانی کۆتایی خاوەن قافییەی تایبەت، وەک یەک و جیاوازن. واتە هەر بەندێک دوای بەشی خانە یان ڕشتە، لە بری یەک، دوو تەرجیع بەندی بۆ داناون. بەوەش ئاستی باڵادەستیی خۆی بەسەر زمان و شێعردا نیشان داوە؛

بەهاران ڕاوچی دەڕۆن بۆ ڕاوێ                             بە تاپڕ و تۆڕ و کڵاو و داوێ

سەری قەندیلی، پشت بادیناوێ                            بنەی دادەنێم لە مێکووکاوێ

دێتەوە یادم گوڕەی کەوی نێر                               قاسپەقاسپی کەو خوڕەی ئاوهەڵدێر

کەودەستی دەچمە دەشتی باساوێ                       جا چۆن من بڵێم بەهارم ناوێ

 

ئەگەر وەک قەندیل غەرقی بەفر بم                      ئەگەر وەک بولبول بە زریان سڕ بم

ئەگەر چوارچێوەی ژینم هەر شەو بێ                    پێم خۆشە لە کن یارم حازر بم

دێتەوە یادم گەزیزە و شللێر                                 قاسپەقاسپی کەو، خوڕەی ئاوهەڵدێر

باللۆرەی کیژان، هاژەی بەفراوێ                            جا چۆن من بڵێم بەهارم ناوێ

 

هەموو ئاواتم دیدەنیی یارە                                  هەموو ئاواتم کاتی بەهارە

بە ئاواتەوەم بۆ ئەو دیدارە                                   وەختی دیدەنیی ئاشق و دڵدارە

دێتەوە یادم کوێستانی زەنوێر                               قاسپە قاسپی کەو، خوڕەی ئاوهەڵدێر

هەزار غەم و دەرد لە دڵ دەرداوێ                        جا چۆن من بڵێم بەهارم ناوێ

 

ڕەوانی و خۆماڵیبوون لە کێشدا تایبەتمەندییەکی دیاری شێعرەکانییەتی. دیارە ئەو عەرووزی نەزانیوە و کێشی خۆماڵی و بڕگەییشی بەکار نەهێناوە بەڵکوو بەپێی پیشەی گۆرانیبێژییەکەی کە ئامانجی نووسینی ئەو شێعرانەش بووە، زیاتر پشتی بە مۆسیقای شێعر بەستووە و لەم بارەوە وەستایانە کاری کردوە و سەرکەوتووە:

بەس بگرە قیافە و لێدە پۆز، سەرتۆپی یاران

مەیڕێژە بە سەرما هەموو نازە وەکوو باران

من ڕاوچییەکی کۆنم و کەوتوومە کەناران

کەوتوومە دوای سۆنە لە تەنکاو و بواران

دەرناچی لەبەر قۆشەن و قۆڵقۆڵی سواران

 

چاوت کە چرای ئیشقە، هەزار خەم دەڕەوێنی

جوانیت کە بەنێوبانگە هەزار دڵ دەپسێنی

ڕووت هەر وەکوو ئاوێنە لە دوولا دەنوێنی

پێم سەیرە کەوا شازی، کەچی دڵ دەشکێنی

ئەو جوانیە مەکە گورز و مەتاڵ، تیری غەداران

دەرناچی لەبەر قۆشەن و قۆڵقۆڵی سواران

 

  لەباری نێوەرۆکەوە، خەیاڵی ناسک و چاوی جوانی بین و هەستی شاعیرانەی ئەو دەستیان بە دەستی یەک داوە و گەلێک تابڵۆی جوان و ڕازاوەیان بە شێعر و لە وشە خوڵقاندوە؛

لە قەڵاتی ڕەبەتێ دووربینێکم بۆ بێنن

هەرکەس زووتر بیبینێ مزگێنیم لێ بستێنن

نووستوە لەنێو گوڵاندا گوڵ خۆی بۆ ڕادەژێنن

هێندێک لاقی دەشێڵن، هێندێکیش باوەشێنن

 

کاک سەید عەلیی سەردەشتی لە شێعردا ئیلهامی یەکجار زۆری لە سرووشت و ژینگەی نیشتمانەکەی وەرگرتوە. شێعرەکانی، هیندەی سرووشتی کوردستان، جوان و، لەگوێن ئەو کۆمەڵگەیەی تێیدا ژیا، پاک و سادە و ڕەوانن. ڕەنگە هیچ هونەرمەندێک بە ڕادەی ئەو لە جوانییەکانی سرووشتی کوردستان کەلکی وەرنەگرتبێ و هیچ شاعیرێک هێندەی ئەو ناوی چیا و کەژ و گوند و ‏گوڵ و ئاژەڵ و کیژ و درەخت و جوانییەکانی دیکەی نیشتمانەکەی لە هەڵبەست و تێکستی گۆرانییەکانیدا جێ نەکردبێتەوە. لە بەرهەمەکانیدا جوغرافیای ژیان و گەڕان و تێکۆشانی هونەرمەند هەر لە هەولێرەوە تا کەنارەکانی گۆلی ورمێ کێشراوەتەوە. بەوەش ‏فەرهەنگێکی دەوڵەمەندی لە وشە و جوغرافیا و دابونەریت و سرووشتی کوردستان تۆمار کردوە؛

سێوە لاسوورەی زێوەی، مەنزەرەی بەردەپانی

گوڵی دەورەی سەرچاوێی، کەوی پشتی بێورانی

کارمامزی دەشتی شنۆیەی، مەمکت هەرمێی ئالانی

لە هەڵبەست و گۆرانییەکانیدا گوێمان لە دەنگی باڵندە، هاژەی با، قاسپەی کەو، سرتە و ڕاز و نیازی کوڕ و کچی ئەویندار، کاڕەی مەڕ و هۆهۆی شوان و قاقای کیژە عێلاتی دەبێ. ئەوەندە جوان و وەستایانە دیمەنەکانی وێنا کردوە کە لەگەڵ خوێندنەوەی هەڵبەستەکانی و بە بیستنی گۆرانییەکانی چاوی خەیاڵ بە دیتنی دەشت و مێرگ و چیمەن و گوڵ و لاپاڵ و چیا و چۆڵی کوردستان ڕوون دەبێتەوە؛

خۆشە فەسڵی بەهاران، چون وەختی گوڵی سوورن

کوێستان دامێنیان شینە، سەریان دەڵێی کافوورن

کارمامزی لانەواڵان دڵ پڕ شادی و سروورن

مەڕدار دەچنە هەواران، ڕەشماڵیان کەمێک دوورن

باژاڕە دەشتی وەزنێ، قەندیل لەسەر سنوورن

 

خۆشە فەسڵی بەهاران، هەموو نێوەڕاست مانگان

کارمامزی لانەواڵان دێنە دەرێ لە لانگان

کیژۆڵەی دەست بە بازن، هەموو ئێوارە بانگان

پۆل بە پۆل دێنە خوارێ، لەنێو کوڕادە و کارگان

دڵ دەکەن شێت و شەیدا، چاو ڕەش و کوڵمە سوورن

 

ئەو کە ئاشقی سرووشتی جوانی نیشتمانەکەی بوو، جوانترین هۆنراوەکانی بەتایبەت بۆ بەهاری سەردەشت هۆنیوەتەوە. ئەو شار و ناوچە سەرسەوز و دڵڕفێنەی کە هەر کەس جارێک پێیدا ڕۆیشتبێ، قەت لەبیری ناچێتەوە:

بەهەشتێکی بەرینە خاکی سەردەشت، بەهاران

چیا و دۆڵی نابینی لەبەر شکۆفەی داران

کانی و ئاوی نابینی لەبەر سێو و هەناران

لەسەر گوڵان دەکەوێ نەرمە خوناوەی باران

قومری و بولبول دەخوێنن سبحەینان و ئێواران

 

ئەوە تەنیا سرووشت و بەهاری سەردەشت نییە کە مامۆستای ئەویندار کردوە بەڵکو مرۆڤ و گیانداری ئەو هەرێمەش بۆ ئەو هەر هیندە خۆشەویست و دڵڕفێنن. دیتنی کوڕان و کچانی شۆخ و شەنگی ئەو شارە خۆشەویستە زۆر جار هەوێنی هەڵبەستەکانییەتی؛

کۆکن لاوی سەردەشتێ                        کاتێ دەڕۆن بۆ گەشتێ

پەشمینەیان لە پشتێ                          عەینی حۆری بەهەشتێ

لەگەڵ ئەو هەموو خۆشەویستییەی بۆ نیشتمان، ئەو بە حەسرەتی ئازادیی وڵات و بە تاسەی ژیان و تێکۆشانی هونەری لە جێگایەک بوو کە ئازادی تێدا بێ. هەموو غەریبیی ژیان لە ئۆرووپای تەنیا لەبەر ئازادییەکەی کە زۆربەی ئازیزانی لەباوەش گرتوە، خۆش دەویست. دڵی بۆ ئازادیی گەل و وڵاتەکەی لێیدەدا و بە بینینی شەکانەوەی ئاڵای نەتەوەکەی گەش دەبۆوە:

ئاڵای کوردستان بەرز کراوە                        ئاڵا دێ و دەچێ بە شنەی باوە

ئاڵای ڕەنگاوڕەنگ، ئاڵای شەکاوە                هەموو کوردستان دەورەیان داوە

مێژوو دەزانێ چمان پێ کرا                        هەموو کوردستان بە خوێن ئاو درا

بە خوێنی شەهید ئاڵا هەڵکرا                     سڵاوی هەولێر گەییە چوارچرا

کۆتا بابەت کە دەمهەوێ ئاماژەی پێ بکەم ئەوەیە کە لە حاڵێکدا دەگمەن وا هەبووە کاک سەید عەلی گۆرانی کەسی دیکەی گوتبێتەوە، هونەرمەندانی دیکە بە لێشاو لە گۆرانی و ئاواز و تێکستی ئەو کەلکیان وەرگرتووە بێ ئەوەی ئاماژەیان بە ناوی ئەو کردبێ. بەجۆرێک کە ئەو بۆ هونەرمەندانی هەر دوو دیوی گەرمێن و کوێستان، کارگەیەکی پڕ بەرهەم لە داهێنان و بەرهەمهێنانی ئاواز و تێکست و گۆرانی بوو. تەنانەت تێکست و ئاوازی بۆ هونەرمەندانی پڕ ئاوازەی سەردەمی خۆیشی داناوە.‏ بەو حاڵەش من نەمبیستوە جارێک گلەیی لە هونەرمەندێک کردبێ کە بۆ گۆرانی ئەوی گوتۆتەوە و بۆ ئاماژەی بە ناوی خاوەنەکەی نەکردوە. لەوانەش گرینگتر ئەو نەک هەر داهێنەری هونەر بەڵکو مامۆستای وەچەی نوێی هونەرمەندانی سەردەمی خۆی بوو. چەندان هونەرمەندی پەروەردە کرد کە ناو و ئاوازەیان بە کوردستاندا بڵاو بۆتەوە. ئێستاش کەم نین ئەو هونەرمەندانەی شانازی دەکەن کە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ قوتابی مامۆستا سەید عەلی سەردەشتی بوون. سەرگوڵی ئەوانیش هونەرمەندی شۆڕشگێڕ کاک سمایل سەردەشتی بوو.

بەڕێزان!

باس و هەڵسەنگاندنی تەمەنێک تێکۆشانی هونەریی مامۆستا سەید عەلیی سەردەشتی و وەرددانەوەی خەرمانێک لە تێکست و هەڵبەست و ئاواز و گۆرانیی ئەو، ئاستەمە لە دەرفەتێکی ئاوادا مافی خۆی پێ بدرێ. بەرهەمەکانی مامۆستا ئەوەندە زۆر و زەنگینن کە هەڵدەگرێ زۆر کۆڕی تایبەت و گەورەی بۆ ساز بکرێ.

لە کۆتاییدا جارێکی دیکە سەری ڕێز بۆ ئەو هەموو خزمەت و داهێنان و بەخشندەییە زۆر و زەبەندە هونەرییە دادەنوێنم کە مامۆستا لە ماوەی تەمەنی پڕ بەرهەمی خۆیدا بە هونەر و بە فەرهەنگی نەتەوەکەی کرد. دڵنیام ئەستێرەی ناوی ئەو تا هەتایە لە ئاسمانی بەرزی کوردستاندا دەدرەوشێتەوە و لە گۆڕەپانی هونەری نەتەوەکەماندا ناوی کاک سەید عەلی سەردەشتی ناوێکی تاهەتایی و هەرمانە.

یادی بەرز، ڕۆحی شاد و ئێوە و ئازیزانی هەر ساغ و سڵامەت بن

تێبینی:

١- تێکستی شێعرەکان لەبەر گۆرانییەکانی هونەرمەند نووسراونەتەوە و ئەگەر لەم بارەوە هەڵەیەک هەبوو، داوای لێبوردن دەکەم

٢- نوسخەی کورتتری ئەم بابەتە لەسەر داوای چەندێک لە دۆستان بۆ کۆڕی ڕێزگرتن لە هونەرمەند سەید عەلی سەردەشتی کە ڕۆژی ٢٠ی نیسان لە فینلاند پێکهات، ئامادە کرابوو بەڵام بەداخەوە بە هۆی کێشەی تکنیکی و کەمیی کات، پێشکەش نەکرا

بۆچی دوا پێنج‌شەممەی ساڵ ڕۆژی سەردانی گڵکۆی ئازیزانە

 لەنێو کۆمەڵگەی کورد و ئێرانییەکانیشدا باوە کە بەتایبەت ئێوارەی ڕۆژانی پێنج‌شەممە سەردانی

وێنەی کێلێک لە لوڕستان

گڵکۆی مردووەکانیان دەکەن و لەوێ وێڕای فاتیحادادان و نزا و پاڕانەوە، شیرینی و شەربەت بەسەر منداڵاندا دابەش دەکەن و بە جۆرێک خێرات بۆ مردووەکانیان دەبەشنەوە. ئەم نەریتە بەرگی ئیسلامی بە بەردا کراوە و بە کۆمەڵێک قسە و گێڕانەوەی پیاوان و پێشەوایانی ئایینی پشتئەستوور کراوە بەڵام لە بنەڕەتدا پێوەندیی بە ئیسلامەوە نییە و زۆر کۆنترە.

 لە بابەتی چوارشەممەسووریدا باسی ئەوەم کردوە کە هەر کام لە ڕۆژەکانی حەوتوو بەپێی پلەکانی ئایینی میترایی بەسەر یەکێک لە خوداکانی ئەو ئایینەدا دابەش کراون. ڕۆژی شەممە کەوتۆتە نێوەڕاستی ئەو حەوت ڕۆژەوە کە لەلایەک یەکەمین و لەلایەکی دیکەش حەوتەمین ڕۆژی حەوتوویە و ڕۆژی میترایە. میترا بەرامبەری خۆرە و ناوی "شەممە"ش لە شەمەش وەرگیراوە کە لە مێزۆپۆتامیا یان دووئاوان خودای خۆر بووە. 

ڕۆژی یەکشەممە هی خودای بایە کە لە پلەی یەکەمی ئایینەکەدا، دووشەممە هی دایک-خودای ئاو لە پلەی دووهەم، سێ‌شەممە هی خودای خاک لە پلەی سێهەم، چوارشەممە هی خودای ئاگر لە پلەی چوارەم و پێنج‌شەممە هی خودای مانگ یان خودای چاکە لە پلەی پێنجەمدایە. جومعە یا هەینی‌ش هی خودای شەڕ یان ئیندرایە لە پلەی شەشەم‌دا. 

خودای مانگ یان ڤاروونا کە ڕۆژی پێنج‌شەممە هی ئەوە و لە پلەی پێنجەمدایە، خودای پاراستنی تۆرەمەی گیا و گیانداران و خودای ڕۆح و ڕەوانی پاکە. دەشزانین لە باوەڕی پێشینان و خەڵکی ئێستاشدا ئەوەی لە مردوو دەمێنێتەوە، ڕوحاناتەکەیەتی. واتە لەش دەمرێ بەڵام ڕۆح نەمرە و بە زیندوویی دەمێنێتەوە.  هەر بۆیەش سەردانی گڵکۆی مردووان لە ڕۆژی پێنج‌شەممەدا پێوەندیی بە خودای مانگەوە هەیە. 

بەڵام ئاخۆ بۆچی دوایین پێنج‌شەممەی ساڵ لەو بارەوە گرینگیی زیاتری پێدراوە؟

لە حیسابی پێشینانی ئێمەدا ساڵ بە دوازدە مانگی سی ڕۆژە دابەش دەکرا کە دەیکردە ٣٦٠ ڕۆژ. بەو پێیە پێنج ڕۆژ کەمی دێنا. بۆ پڕکردنەوەی ئەو کەمایەسییە، دوای کۆتایی مانگی ڕەشەممە، لە ساڵی ئاساییدا پێنج ڕۆژ و لە ساڵی پڕ یان کەبیسەدا شەش ڕۆژیان بە ساڵەکەوە زیاد دەکرد. ئەو پێنج ڕۆژە کە لە فەرهەنگی کورددا بە پەنجەی تار و لە فارسیدا بە "پنجە دزدیدە" یان "بهیزک" و لە عەرەبیدا بە "خمسە المسترقە" دەناسرا، سەر بە هیچ مانگێک نەبوو و لە دەرەوەی زەمان هەژمار دەکرا. هەر بۆیەش وەک ڕۆژانی نائاسایی، ئاڵۆز و دوور لە تەکووز و ڕێکوپێکیی زەمان سەیر دەکران. ڕاست وەک ئەو ڕۆژانەی کە بە پێی دەقە ئایینییەکان هێشتا جیهان بەتەواوی نەخوڵقابوو و ڕێکوپێک نەکرابوو. دیارە ئەو چیڕۆکی خوڵقانە دەبێ لەسەر بنەمای ساڵی کەبیسە داڕێژرابێ چونکە لە زۆربەی دەقە ئایینییەکاندا - هەر لە ئایینەکانی مێزۆپۆتامیاوە تا یەهوودی و ئیسلام و تا مەسحەفا ڕەشی ئێزدی - خودا جیهانی لە شەش ڕۆژدا خوڵقاند و ڕۆژی حەوتەمی کرد بە ڕۆژی پشوو. ڕۆژی حەوتەم دەبێتە ڕۆژی شەممە کە ڕۆژی خودای خۆرە وەک بەرزترین پلەی ئایینی میترایی. ئەو قسەیەی کە دەڵێن "کەم ڕێك دەکەوێ شەممە بە نەورۆز" واتە زۆر ساڵی پێدەچێ تا ئەو ڕێککەوتە وا ڕێک دەبێتەوە کە ڕۆژی پشووی دوای خوڵقانی زەوی ڕاست بکەوێتە ڕۆژی خۆیەوە واتە ڕۆژی شەممە و یەکەم ڕۆژی نەورۆز. بەو پێیە ئێمە واتایەکی ئایینیمان بۆ ڕۆژی نەورۆز دۆزیەوە کە بە مانای ڕۆژی نوێی دوای شەش ڕۆژی ئافراندن یان یەکەم ڕۆژی دوای خوڵقانە. 

پێشینان پێیان وا بوو ڕۆحی مردووەکان لە کۆتایی ساڵدا دەگەڕێنەوە تا لە بارودۆخی وەچەکانی خۆیان ئاگادار بن. لە پشکی ٤٩ی فەروەردین یەشتی ئاڤێستادا هاتووە کە "فرەوەرە خاسە بەتوانا و پاکەکان لە کاتی جێژنی گاهەنباردا لە ئارامگەکانی خۆیانەوە دەگەڕێنەوە سەر هەرد و دە شەو لەسەر یەک بۆ ئاگاداربوون لە بارودۆخی وەچەکانیان لێرە دەمێننەوە."  گاهەنبار هەر ئەو شەش ڕۆژەیە کە جیهانی تێدا خوڵقێندرا و بەپێی ئاڤێستا کەوتۆتە کۆتایی ساڵەوە.

 بابەتی گەڕانەوەی ڕۆحی مردووان لە ڕۆژانی پەنجەی تاردا لە کۆمەڵێک داب و نەریتی کوردەواریشدا ڕەنگی داوەتەوە. بۆ وێنە لە یاریی هەتەرێ و مەتەرێ یان لە کۆسە بەداس و ئەو داب و نەریتانەدا کە لە چوارشەممە سووری و شەوانی دواتردا بەڕێوە دەچن. لەو یاریانەدا یاریکەران ڕووخساریان دەمامک دەدەن بۆ ئەوەی نەبیندرێن و نەناسرێنەوە. بەو جۆرە دەیانهەوێ ڕۆڵی ڕۆحی گەڕاوەی مردووەکان بگێڕن و خەڵک بەناوی ئەوانەوە دیاری و خێراتیان بدەنێ. هەروەها لە یاریی میری نەورۆزیشدا ڕەنگدانەوەی هەیە کە تایبەت بە ڕۆژانی پەنجەی تارە و لەو ماوەیەدا شا یان دەسەڵاتدار دەسەڵاتی خۆی ڕادەستی میرێکی بەقەستی بەناوی میری نەورۆزی دەکرد.

ئەم گەڕانەوەی ڕۆحی مردووەکان لە ڕۆژانی کۆتایی ساڵدا و پێوەندیی ڕۆژانی پێنج‌شەممە بە خودای ڕۆح و ڕەوانە پاکەکان و، سەردانی گۆڕی مردووان لە ڕۆژانی پێنج‌شەممەدا و  ژمارەی ڕۆژەکانی پەنجەی تار کە ئەویش پێنج ڕۆژە بەڵام وەک بابەتی "شەممە بە نەورۆز" کەمتر وا ڕێک دەکەوێ کە کۆتاییەکەی بکەوێتە ڕۆژی پێنج‌شەممەوە، هۆکاری داکەوتنی ئەو نەریتەن کە زیندووەکان لە کۆتا پێنج‌شەممەی ساڵدا بەتایبەتی و  بەگرینگیی زیاترەوە سەردانی گۆڕی مردووەکانیان بکەن، لێیان بپاڕێنەوە و بۆیان بپاڕێنەوە. ڕەنگە ئەوە بە جۆرێک بەڕێکردنەوەی ڕۆحی ئەوان بۆ شوێنی پێشوویان بووبێ دوای کۆتایی ئەو ماوەیە کە میوانی زیندووەکان بوون. 

چوارشەممە و چوارشەممە سووری لە هزر و باوەڕە لەمێژینەکانی کوردەواری‌دا

تاهیر قاسمی

چوارشەممە سوورە، چوارشەممە سووری، چوارشەممە سؤری، چوارشەممە سوورێ، چارشەمما سۆر، قوڵە چوارشەممە و کوڵەچوارشەممە جێژنی ڕێزگرتن لە دوایین چوارشەممەی ساڵ و دوایین جێژنی ساڵی هەتاوی‌یە. جێژنێک کە نیشانە سەرەکیەکەی کردنەوەی ئاگر و یاری لەگەڵ ئاگرە.

وشەی سوور لە چوارشەممە سوورە و شێوەکانی دیکەیدا بێجگە لەوە کە دەکرێ ئاماژە بە زۆری و سووریی ئاگرێک بێ کە ئەو ڕۆژە دادەگیرسێ، لە سووران (شایی و خۆشی)، سوورانە (جێژنی خەرمان هەڵگرتن) و خەتەنەسوورا‌ن‌ (جێژنی خەتەنەکردنی کوڕ)دا هەیە و مانای جێژن و خۆشی دەگەیەنێ. جێژنێک کە پتر خەڵکی و خۆماڵییە و گرینگی و چۆنیەتی بەڕێوەچوونەکەی لە ئاستی جێژنە گەورە و گشتگیرەکاندا نییە. لە چوارشەممە سووریشدا نان و خوانی تایبەت ساز ناکرێ، داب و دەستووری جۆراوجۆری نییە و زیاتر هەر لە چوارچێوەی ئاورکردنەوە و شادی لەگەڵ ئاگردا بەڕێوە دەچێ.

چوارشەممە سووری زیاتر لە نێو نەتەوەکانی ئێراندا باوە و کوردانی ڕۆژهەڵاتیش ساڵانە کەموزۆر بۆنەکە بەڕێوە دەبەن. لەنێو ئێزدیەکان‌یشدا جێژنێکی هاوشێوە بەناوی "چارشەمما سۆر" هەیە کە دەکەوێتە یەکەم چوارشەممەی مانگی نیسانی هەر ساڵێکەوە. بەو پێیەش لەگەڵ چوارشەممە سووریی کوردانی ڕۆژهەڵات و ئێرانییەکان نیزیک بە دوو حەوتوویان جیاوازی لە بەیندایە. بەڵام ئەو جیاوازییە بەمانای نالێکیی چوارشەممە سووری لەگەڵ چارشەمما سۆر نییە و مەودای بەڕێوەچوونیان زیاتر بۆ لێکدابڕانی درێژماوە، جیاوازیی جواغرافیایی و جیاوازیی بەکارهێنانی ساڵی زایینی لەحاند ساڵی هەتاوی دەگەڕێتەوە.

گرینگیی "جەژنا چارشەمما سۆر" لەنێو ئێزدیەکان‌دا تا ئاستێکە کە جێگای جێژنی نەورۆزی گرتۆتەوە و تەنانەت وەک جێژنی سەری ساڵی ئێزدی هەژمار دەکرێ. جێژنەکە تەنانەت سنووری ئایینیشی بڕیوە و وەک جێژنێکی نەتەوەیی و کوردستانی جێی گرتوە. لە قەولێکی ئێزدی‌دا هاتوە:

‏“چارشەمما سەرێ نیسانێ

شێخ ئادی، شێخ شمس خواست دیوانێ

خوەدێ بەرێ خوە ددە ئێزیدخانێ

ئەڤە جەژنا کوردستانێ”‏

یان؛

چارشەمبا سەرێ نیسانێ

شەرفەدین میرە ل دیوانێ

خەبەر بدەن کوردستانێ

بەرە قەوی بکەن ئیمانێ

 ئێزدییەکان لە ڕۆژی چارشەمبا سۆردا سەردانی یەکتر دەکەن، سەردانی شوێنە پیرۆزەکان دەکەن، گۆڕی مردووەکانیان بەسەر دەکەنەوە و بۆیان دەپاڕێنەوە. نەمر محەممەد ئەمین زەکی بەگ سەبارەت بە چارشەمما سۆری ئێزدییەکان دەڵێ: "هەموو ئەووەڵی چوارشەممۆی مانگی نیسانی ڕۆمی، بە دەف و زوڕنا ئەچنە سەر قەبران و لەوێ ئەخۆن و ئەخۆنەوە، نان بە فەقیر ئەدەن."(١) ئێزدییەکان لەو ڕۆژەدا هەروەها لە لالشی پیرۆز کۆ دەبنەوە, مۆم یان پڵیتە دادەگیرسێنن، هێلکان دەکوڵێنن، ڕەنگیان دەکەن و توێکلی هێلکەکان تێکەڵ بە گوڵی سوور دەکەن و بە دەرک و بانانی وەردەکەن. هەروەها گوڵی سوور بە دەرگای مەزارەکانەوە هەڵدەواسن. ڕەنگە ئەوە جۆرێک وڵامدانەوە بە وشەی سووری چارشەمما سۆر بێ یان بە پێچەوانە، سووریی چارشەممە سووری لەو نەریتی گوڵی سوورە وەرگیراوە.

لەنێو ئایینی یارسان‌دا جێژنێک بەناوی چوارشەممە سووری نییە بەڵام لەنێو کۆمەڵگەی یارسان‌دا جێژنەکە بە ناوی "ئاگری نەورۆز" ساڵانە لە هەمان ڕۆژدا و بە کردنەوەی ئاگر لەسەر بان یان دوندی چیاکان، بە گەرموگوڕی بەڕێوە دەچێ.

چوارشەممە سووری لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە "کوڵە چوارشەممە" یان "قوڵە چوارشەممە"ش ناسراوە. کوڵە و قوڵە هەردوو بە واتای کورت و کۆتایین کە بە پێی ناوچە و زاراوەکان جیاوازی لە گوتنیاندا هەیە. بەڵام هەم سەبارەت بە ڕەنگی سووری ئەو ئاگرەی لەو ڕۆژەدا وەک نەریتی سەرەکیی بۆنەکە دادەگیرسێ و هەمیش بەو جۆرەی لە جێژنی ئێزدییەکان‌دا گوڵی سوور ئەو دەورە گرینگ و سەرەکییەی هەیە، بەدوور نییە وشەکە نە کوڵ و قوڵە بەڵکو "گوڵ" و "گوڵە چوارشەممە" بێ.  گۆکردنی وشەکە لە ناوچەی قوروە بە "چارشەممە گولی"، لە ئاردەوێڵی ئازەربایجان بە "گول چارشەمبە" و لە گێڵان بە "گولەگولە چارشەمبە" ئەو بۆچوونە بەهێز دەکا. (٢)

 بەدەر لە گرینگیی جێژنی چوارشەممە سووری، ڕۆژانی چوارشەممە لە فەرهەنگی کۆنی خەڵکی کوردستان‌دا بە گشتی گرینگی زۆری هەیە. تا ئاستێک کە حەوتووانە لەو ڕۆژەدا جۆرێک جێژن و خۆشی بەڕێوە چووە و خەڵک کەمتر کاروباری ئاسایی یان کاری گرینگی خۆیان لە ڕۆژانی چوارشەممەدا ڕاپەڕاندووە. بەتایبەت ڕۆژانی چوارشەممەی وەرزی بەهار ڕۆژانی گەشت و گەڕان و چوونە دەشت و دەر بووە. پیرەمێردی نەمر لە باسی ڕۆژەکانی حەتوودا، ڕۆژی چوارشەممەی بە ڕۆژی سەیران و ئاهەنگ ناساندوە؛

«یەک شەموو» نەمام بنێ، دێتەبەر

«دووشەمموو» هەڵسە بچۆرە سەفەر

«سێ شەموو» نەحسە بۆ کورد بە جەنگە

«چوارشەمموو»ی بەهار سەیر و ئاهەنگە

«پێنج شەمموان» باشە بووکی تیا دەبەن

هەینی بە جەژنی مۆمین ناو ئەبەن

«شەمموو» تەعتیلی جوولەکەی تیایە

لای من هەموویان ڕۆژی خودایە (٣)

زیوەری شاعیریش ئەو قسەیەی پیرەمێرد سەبارەت بە سەیران و گەڕانی ڕۆژانی چوارشەممە پشتراست دەکاتەوە و دەڵێ:

چەند خۆشە دەوری پیرمەسوور لای هەستیار

بێ غەم ئەڕوا زەرد و سوور بە لەنجەولار

یاخۆ بەهاری ساڵانی ڕابردوو

کە ژن و پیاو لە سەیران بوون چوارشەمموو

ژیانێکی خۆش و بە فەنتازی بوو

نە باسی فاشیستی و نە هی نازی بوو (٤)

هەر لەم پێوەندییەدا فایق بێکەسیش باسی بەزم و خۆشیی چوارشەممۆی بەهارانی دەڤەری سلێمانی دەکا و دەڵێ:

چوارشەممووان هەرایە

ڕۆژی بەزم و سەفایە

ئازادی ئاشکرایە

ڕەش بەڵەک و سەمایە

بۆ دەردی دڵ دەوایە

کاشکی هەروا بووایە(٥)

ئەم سەیران و گەڕانی ڕۆژانی چوارشەممەیە لەلای دەر و جیرانەکان پێچەوانە بووەتەوە و بووە بە ڕۆژانی نەحس و نەهاتی. لە ئایینی ئیسلامدا ڕۆژی چوارشەممە ڕۆژی شووم و ڕۆژی نەخۆشییە. ئەوەش پێچەوانەی باوەڕی پشت ئەو نەریتانەیە کە لە سەرەوە باس کران. لە حەدیسێکدا لە زمان پێغەمبەری موسوڵمانان دەگێڕنەوە؛ جوبرەئیل هاتە لام و سوێندی دام کە ڕۆژی چوارشەممە ڕۆژێکی شوومە"(٦) لە زمان عەلی کوڕی ئەبووتالبیش شوومی ڕۆژانی چوارشەممە بۆ ئەوە دەگێڕنەوە کە "قابیل لە دوا چوارشەممەی مانگدا هابیلی کوشت و خودا لە هەمان ڕۆژدا ڕەشەبای بۆ سەر هۆزی عاد نارد"(٧). مامۆستا عەبدولکەریمی مودەڕیس بنەمای باوەڕی ئیسلام بە شوومیی ڕۆژانی چوارشەممەی بۆ نەخۆشکەوتنی پێغەمبەر لە ڕۆژی چوارشەمەدا گەڕاندۆتەوە و بەسەرهاتەکەی ئاوا هۆنیوەتەوە:

لە ساڵی یازدە لە مانگی سەفەر

جوبرەئیل هێنای بۆ «خير البشر»

«وَاتَّقُوا يَوْما تُرْجَعُونَ فيه»

ئیشارەی مەرگی حەزرەتی وەجیهـ

ڕۆژی دووشەممە، بیست و حەوتی مانگ

رێکی خست سوپای بەرزی بەناوبانگ

ڕۆژی چوارشەممە کەوت بە نەخۆشی

ئازار وجوودی ئەوی داپۆشی(٨)

 

پەتا و نەخۆشی و پێویستیی بە دەوا و دەرمان لە ڕۆژانی چوارشەممەدا، لە شێعرێکی مەحوی‌شدا ڕەنگی داوەتەوە:

شەمبە بۆ ڕاوە، بە یەکشەمبە بینا دانێ، بە دوو

شەمبە ڕیحلەت کە، حەجامەت بگرە گەر سێ شەمبە بوو

چوارشەمبە بۆ دەوا نۆشین و شەمبەی پێنجەمین...

بۆ موناجات و دوعایە، جومعە بۆ تەزویج و شوو (٩)

 ئەو باوەڕە لە شانامەی فیردەوسیش‌دا بەرچاو دەکەوێ کە پێی وایە ئەو ڕۆژەی حەوتوو نەهاتییە و باشترە دەست بۆ کار و مەبەست نەبردرێ؛

ستارەشمر گفت بهرام را             که در «چارشنبه» مزن کام را

اگر زین بپیچی گزند آیدت          همه کار ناسودمند آیدت (١٠)

(ئەستێرەژمێر وتی بە بارام؛         لە چوارشەممەدا مەکە هیچ کارێ

ئەگەر وا نەکەی زیان دەبینی      دێتە سەر ڕێگات هەموو خەسارێ)

ڕەنگە دانانی چوارشەممەبازاڕەکان لە شار و ناوچە جۆراوجۆرەکاندا هەر لەو چوارچێوەیەدا و بەرهەمی ئەو باوەڕە بووبێ بەڵام وەک گوترا، لە باوەڕی کورددا چوارشەممە نەک ڕۆژی نەخۆشی و ناخۆشی نییە بەڵکو ڕۆژی خۆشی و پیرۆز و مبارەکیشە. هەمدیسان زیوەر سەبارەت بە ڕۆژەکانی حەفتە و پیرۆزیی ڕۆژانی چوارشەممە دەڵێ:

بەخێر هاتی ئەی شەمە

لە پاش تۆ(یە) یەکشەمە

ئەی موبارەک دووشەمە

دوای تۆوە دێ سێشەمە

چوارشەمە موبارەکە

پێنجشەمە تەدارەکە

جومعە ئەچینە گەڕان

بۆ زیارەت و سەیران (١١)

 

ئەم باوەڕی بە شووم و هۆی نەخۆشی زانین و پێوەنەهاتن و چوونە سەیران و گەشت و گەڕانی ڕۆژانی چوارشەممە ڕەگی لە ئایینی کۆن و لەو باوەڕە کەونارەدایە کە لە کۆنەوە ئەو ڕۆژەی حەوتووی بۆ زیارەت و چوونە سەر چاک و پیران دیاری کردوە. ئەم باو و باوەڕە لە فەرهەنگ و لە گۆرانیی فۆلکلۆریش‌دا ڕەنگی داوەتەوە:

 دەچمە سەری سوڵتانی چوارشەممە نایەمەوە            

بەختی خۆم و یارەکەم چلدانە دەگرمەوە (١٢)

 

یان؛

سبەینێ چوارشەممۆیە ساز بن بچینە چاکی

 دۆست گرتن بۆیە خۆشە بۆ وەڕەزی و غەمناکی .. (١٣)

"مەلا قادری ئارمردە نزیکی حەفتا ساڵ لەمەوبەر گلەیی لە موفتی پێنجوێنی و خەڵکی پێنجوێن دەکات کە وەک جاران ڕۆژی چوار شەممان ناچنە سەر شەخس و ئەرکی ئاینیی ئیسلامی خۆیان بەجێناهینن و لە بەشێکی شیعرەکەیدا دەڵێت:

[..] داخی بەجەرگم ئاخر زەمانە

نیشانەی چاکی ڕوو لە نەمانە

من لەبیرم دێ وەختی منداڵی

عالەم پەشێوحاڵ لەبەر بەتاڵی

بە تۆپێ جاو و یەک تەغار هەرزن

شەقیان هەڵدابوو لە خەفەت خواردن

ڕۆژی چوارشەمووی هەموو بەهارێ

عالەم ئەچوونە سەر شەخس بەجارێ

ئەمڕۆ شەخس و پیر باویان نەماوە

چاڵغی و عود و تار، لە ناوا باوە(١٤)

زیارەتی ڕۆژانی چوارشەممە لە فەرهەنگی گەلانی جیرانیشدا هەیە. هەژار دەگێڕێتەوە: ڕۆژێک لەسەر قسەی خەڵک چووینە مزگەوتێک لە تەورێز بە ناوی (صاحب الامر) کە گوتیان چوارشەممۆیان زۆر خوشە. حەوش و ژووری مزگەوت لە ژن و کچ جمەی دەهات، بەردی دیواریان دەلستەوە کە بە مراد بگەن.(١٥)

هەمدیسان هەژار لە سەفەری دوورتریشدا ئاماژە بە بەردەوامیی ئەو نەریتەی ڕۆژانی چوار شەممۆیان دەکا و دەگێڕێتەوە: چووینە سەمەرقەند. [..] پیاوێکی زۆر خۆشیان ڕەگەڵ خستم بە ناوی «شەهیدۆف». فارسی زۆر چاک دەزانی. چووینە زیارەتی قەبری «قوسەم بین عەباس» کە سەرداری ئەسحابان بووە و لەوێ شەهید کراوە. بە سەدان ژن بە منداڵەوە هاتبوون چل دانەیان دەگرتەوە؛ نیازیان لێ دەخواست. شەهیدۆف گوتی: بێچارە دایکم ئەوە چوار چوارشەمۆیە دێتە ئێرە و نیازی ڕەوا نابێ! (١٦)

بێجگە لە گەشت و زیارەتی ڕۆژانی چوارشەممە، لە باوەڕی خەڵکی موکریاندا حەمام کردن و خۆ شوشتن لە ڕۆژانی چوارشەممەدا بە گوناهـ هەژمار دەکرێ. ئەمە لە شێعرێکی شاعیر "ناسری ئاغابرا"دا وەک باوەڕی گشتی و هێندەی تاوانی کوشتنی منداڵی پەری‌یەک ڕەنگی داوەتەوە:

..دایکم دەڵێ حەبەساوی

بە کچی لە ماڵێ ترساوی

چوارشەمبەی سەرت شووشتووە

ئاوی کوڵیوت ڕشتووە

تفلی پەریانت کوشتووە

دەستی وانت هەر لەسەرە

نەخۆشییەکەت زۆر خەتەرە(١٧)

بێجگە لەوانە لە باوەڕی خەڵکی موکریاندا، "بۆ چاک بوونەوەی منداڵی چلووگیربوو، خاک‌وخۆڵ و زبڵ‌وزاڵی نێو ماڵ خڕ دەکەنەوە و ‏چوار چوارشەممۆیان بەسەر منداڵەکەی‌دا بە ئاوی‌دا دەدەن".(١٨) هەروەها "نەخۆش لە ڕۆژی چوارشەممۆدا دەچێتە سەر ‏چاکی و گیسک یا کەڵەبابی لە ناو قسنەکەی‌دا دەکوژێتەوە و هەندێ لە گڵی سەر چاکەکە تێکەڵ بە خوێنەکەی دەکا و ‏دەو جێگایانەی لەشی دەدا کە باسی سووری گرتووە. 0"(١٩)‏ لە ناوچەی هەورامان و لای پێڕەوانی ئایینی یارسانیش ڕۆژانی چوارشەممە ڕۆژی زیارەتی مەزارگەی سوڵتان سەهاکە.(٢٠)

 ئەمانە دەبێ ئەو پرسیارەیان لای خوێنەر خوڵقاندبێ کە ئاخۆ هیندە گرینگی و پیرۆزیی ڕۆژانی چوارشەممە لە کوێوە و لە کام ئایین و بیروباوەڕەوە سەرچاوەی گرتووە؟

لە دەقە مێژووییەکانی وەک ئاڤێستا و دواتردا ئاسەواری دابەشکاریی حەوتوو بەرچاو ناکەوێ و زۆربەی خاوەنڕایانی ئێرانی لەسەر ئەوە کۆکن کە لە ئێرانی کەوناردا دابەشکاریی ڕۆژەکان لەسەر بنەمای حەوتوو نەبووە. لەبەرامبەردا هەر ڕۆژێک لە سی ڕۆژەکانی مانگ ناوی تایبەتیی خۆیان لەسەر بووە. تەنیا دەقێکی بوودایی کە لە ساڵی ٧٥٩ی زایینی لە سانسکریتەوە بۆ سەر زمانی چینی وەرگێڕدراوە و "یانگ چینگ فێنگ" لە ساڵی ٧٦٤ پەڕاوێزی بۆ نووسیوە، باسی ڕۆژەکانی حەوتووی بە زمانی چینی و هاوتاکەیان بە فارسیی نێوەڕاست و سۆغدی کردووە. لەو دەقەدا ناوی ڕۆژەکانی حەوتوو کە بە یەکشەممە دەست پێ دەکەن، بەو جۆرە هاتووە: یوشەمبەت (ڕۆژی پشوو)، دووشەمبەت، سێ‌شەمبەت، چەرشەمبەت، پێنج‌شەمبەت، شەش‌شەمبەت، شەمبەت. هەر لەو دەقەدا هاوتای سۆغدیی ئەو ڕۆژانە بەو جۆرە نووسراوەتەوە: مێهرڕۆژ (خۆر ڕۆژ)، مانگ ڕۆژ، بارام ڕۆژ، تیرڕۆژ، ئورمەزدڕۆژ، ناهیدڕۆژ و جییان‌ڕۆژ (کەیوان ڕۆژ). ئەو ناوانەش لە ناوی شەش هەسارەی ئاسمان واتە خۆر و پێنج هەسارەی ناسراوی ئەو سەردەم لەگەڵ ناوی ئاهۆرامەزدا وەک خودای زەردەشتی، وەرگیراون. (٢١)

دانانی ناوی هەسارەکانی ئاسمان بەسەر ڕۆژەکانی حەفتە لە زمانی لاتینیشدا تا ڕادەیەک لەو شێوازە نیزیکە کە بێجگە لە ڕۆژی یەکەم یان خۆرڕۆژ (Sunday)، ڕوون نییە کە ڕۆژەکانی دیکە چۆن و لەسەر چ بنەما و باوەڕێک بەو شێوەیە بەسەر ئەو هەسارانەدا دابەش کراون یان ناوی ئەو هەسارانەیان لێ نراوە.

ژمارەی حەوت وەک حەوت ڕۆژی حەوتوو، لە زۆربەی ئایینەکاندا ژمارەیەکی گرینگ و پیرۆزە. دەگوترێ یەکەمجار سۆمەرییەکان حەوت هەسارەی ئاسمانیان ناسی و ناویان لەسەر دانان و حەوت پەرستگەیان بۆ ساز کردن. دواتر خەڵکی کەلدە و بابل لەسەر بنەمای ئەو حەوت هەسارەیە، حەوت ڕۆژی حەوتوویان داهێنا. لە ئایینی میترادا ژمارەی حەوت ژمارەی خوداکانی ئەو ئایینەیە کە دواتر لە ژمارەی ئەمشاسپەندانی زەردەشتی، ژمارەی وتەکانی مەسیح ئەو کاتەی لە خاچ درابوو، ژمارەی ئەو ڕۆژانەی لە باوەڕی یەهوودیدا خوا جیهانی خوڵقاند و ژمارەی مەلایکەتەکانی خودا لە دینی ئیسلام و هتد..دا دووپات کرایەوە. خۆر بەرزترین پلەی ئایینی میترا و هێمای میترا خۆیەتی کە وەک دەبینین ڕۆژەکانی حەوتوو لە هەردووی سۆغدی و لاتینیدا بە ناوی ئەوەوە دەست پێ دەکەن. هەر لەو ڕاستایەدا وشەی "شەممە" کە بە شێوەگەلی شەم، شەمو، شەممۆ، شەمبە، شەنبە و شەمە گۆ دەکرێ لە ڕاستیدا کورتکراوەی وشەی "شەمەش"ە کە لە دووئاوان ناوی خۆر و لە عەرەبیدا بووە بە "شەمس". وشەی شەمەش لە کوردستانیش بۆ وێنە لەسەر ناوی شەمشەمەکوێرە (چەم - شەمەش- کوێرە: چاو بە شەمەش کوێر) و شوێنگەلی وەک شەمزینان (شەمەش دینان = خۆر دینان)، چەمچەماڵ (شەمەش ماڵ = ماڵی هەتاو)، چەمشار (شەمەش شار = شاری هەتاو) و هتد..دا بەر گوێ دەکەوێ. بەو پێیە ڕۆژەکانی حەوتوو لەسەر بنەمای شەمەش یان خۆر ڕۆنراون کە هەر ڕۆژێکی حەوتوو هی یەکێک لە خوداکانی میترایین. 

شەمەش وەک خۆی نەک یەکەم بەڵکو حەوتەمین ڕۆژی حەوتوویە بەڵام نیزیکترین هەسارە پێی، تیر یان مێرکوورییە کە هەسارەی خودای بایە لە پلەی یەکەمی میترایی‌دا و ڕۆژی یەکشەممە بە ئەو دراوە. ڕۆژی دووشەممە بۆ دا-خودای ئاو یان ئاناهیتا لە پلەی دووهەمی ئایینەکە تەرخان کراوە کە هەسارەی تایبەتیی ئەو ناهید یان زارایە. ڕۆژی سێ‌شەممە هی خودای خاک لە پلەی سێهەمدایە کە هەسارەی مێریخ بۆ ئەوە. هەر ئەمەش لەپشت باوەڕی نینۆک نەکردن و قژ نەبڕین لە ڕۆژانی سێ‌شەممەدایە.

بەر لە شەمەش یان میترا لە پلەی حەوتەم‌دا، رۆژی هەینی یان ئیینی‌‌یە کە ڕۆژی ئیندرایە. ناوی ئیندرا بە وشەکانی هەینی، ئینی یا ئادینەشەوە دیارە کە شێوە جیاوازەکانی ناوی دیکەی ڕۆژی جومعەن. ئیندرا خودای شەڕ و خودای پارێزەری ئایینە کە لە پلەی شەشەمی خوداکانی میترایی و لە دوای میترا ڕاوەستاوە. وەک لە بەیتی "شێخمەند و شێخڕەش"دا هاتووە، خودایەکی ئاشقە زیکرە(٢٢). بەو پێیەش ڕۆژی جوما یان جومعە کە ڕۆژی جەم بوون و کۆبوونەوە بۆ نوێژ و زیکر و پاڕانەوەیە، بە ئەو دراوە.  ڕۆژی پێنج‌شەممە، ڕۆژی خودای مانگ یان واروونایە کە لە پلەی پێنجەمی خوداکانی میتراییدایە. ڕۆژی چوارشەممەش کە بابەتی سەرەکیی ئەم باسەیە، هی خودای ئاگرە کە پلەی چوارەمی ئایینەکە بۆ ئەو تەرخان کراوە. نهێنیی حەمام نەکردن و خۆ نەشوشتنیش لە ڕۆژانی چوارشەممەدا پێوەندی بە ناتەبایی نێوان ئاو و خودای ئاگرەوە هەیە.

خودای ئاگر، خودای پاڵەوانان، قارەمانان و دەسەڵاتدارانە. ئەوانەی فەرماندەی سپا یان بەڕێوەبەرانی کۆمەڵگەن. کەسێ کە بەو پلەیە بگا، وەک نیشانەیەک لە پاکبوونەوەی وتار و کرداری لە گوناهـ و خراپە، دەست و زمانی بە هەنگوین دەشۆردرێ. هێمای شێری هەیە و هەموو ئەو شوێنانەی ناوی شێریان لەسەرە وەک گۆڕەشێر، شێرەمەرد، جاشێران و تاد. پێوەندییان بە ئەو خودایەوە هەیە. ئەو گۆڕ و گڵکۆ و مەزارانەش کە وێنە یان کۆتەڵی شێریان لەسەرە، هی خودای ئاگرن. گرینگیی ئاگر و ڕۆڵ و پێگەی قارەمانان و دەسەڵاتداران لە ژیان و پاراستنی خەڵک‌دا جێگایەکی گرینگتریان بە خودای ئاگر داوە. هەر بەو پێیەش ڕۆژی چوارشەممە پیرۆزیی زیاتری وەرگرتووە. چوارشەممە سووری و ئاگرەکەی لەڕاستیدا جێژنی خودای ئاگرە. هاوکات دەکرێ وەک جێژنی ماڵاوایی لە دوایین چوارشەممەی پیرۆزی ساڵ و لە ئاگریش سەیری بکرێ. ئاگرێک بە درێژایی زستان یاری خەڵک و گەرم کەرەوەی ماڵەکانیان بووە. گەلێک پەند و قسەی نەستەق پێوەندیی توندوتۆڵی نێوان مرۆڤ و ئاگر لە زستاندا دەگێڕنەوە؛ وەک "زستانان ئار و ئەز" یان "گوڵی زستان ئاگرە". بە نیزیکبوونەوە لە نەورۆز و بەهار، ئیدی ئاگر ئەو ڕۆڵ و پێویستییەی نامێنێ و وەک وەفادارییەک، لە دوا چوارشەممەی ساڵدا کە ڕۆژی خودای ئاگرە، بە ڕێزەوە ماڵاوایی لەو ماکە پیرۆزەی سرووشت دەکرێ.

 گرینگیی ئاگر و پێوەندیی جێژنی چوارشەممە سوورە لەگەڵ ئاگر و خودای ئاگر لە وشەکانی "هەتەرێ مەتەرێ"شدا پارێزراوە کە یارییەکی تایبەت بەو ڕۆژانەیە. لاوان و منداڵان لە سەربانی ماڵانەوە زەمبیلەیەک بە پشتێن ڕادەهێڵن و بە وتنی "هەتەرێ مەتەرێ شتێکمان بۆ بخەنە بن چەپەرێ" داوای جێژنانە دەکەن. وشەی "هەتەر" واتای ئاگرە و مەتەر واتای دایک. لەسەر یەک واتە "ئەی دایکی ئاگر جێژنانەمان بدەیە" کە دەکرێ دوعا و نزا بێ بۆ ئەوەی خودا پاڵەوان و قارەمانێک بە دایک ببەخشێ یان کۆرپەکەی بکا بە قارەمان و پاڵەوان کە خودای ئاگرە.

لە هیچ دەقێکی ئێرانیی پێش ئیسلام‌دا باس و ئاماژەیەک بە چوارشەممە سووری بەرچاو ناکەوێ. لەنێو دەقی نووسەرانی دوای ئیسلامیشدا ئاماژەیەکی ڕاستەوخۆ بەو ڕۆژە لەئارادا نییە. کۆنترین دەقێکی ئێرانی کە سووکەڵە ئاماژەیەکی بە چوارشەممە سووری کردبێ، کتێبی "تاریخی بوخارا" لە نووسینی ئەبووبەکر محەممەد کوڕی جەعفەری نەرشەخی‌یە (٨٩٩ - ٩٦٨ ز) کە باسی جێژنێکی بەناوی "سووری" کردووە و گومان دەکرێ مەبەستی چوارشەممە سووری بێ. نەرشەخی نووسیویەتی: "[..]جا چونکە ئەمیر سەدیدی کوڕی مەنسووری کوڕی نووح لەسەر تەخت دانیشت [..] هێشتا ساڵ تەواو نەببوو کە وەک شەوی سووری، بەو جۆرەی لەمێژە باوە، ئاگرێکی مەزنیان کردەوە. ئاور گرفەی کرد و میچی هۆڵەکە گڕی گرت و سەرەنجام هەموو کۆشکەکە سووتا."(٢٣) گەرچی لەو دەقەدا ئاماژەیەک بە ڕۆژی چوارشەممە نەکراوە بەڵام ڕستەی "هێشتا ساڵ تەواو نەببوو" و ناوی "سووری" و نەریتی کردنەوەی ئاگر ئەو گومانەی لێ کەوتۆتەوە کە ڕەنگە مەبەستی چوارشەممە سووری بێ.

لە شانامەدا ئەگەرچی دوو جار وشەی چوارشەممە هاتووە بەڵام ناوی چوارشەممە سووری و ئاماژەی ڕاستەوخۆ بەو بۆنە و جێژنەی تێدا نییە.

لە کوردستان ئەگەرچی بۆنەکە زیاتر لە ڕۆژهەڵات باوە بەڵام لە دیوی گەرمێن و باشووری کوردستانیش نامۆ نییە. بێجگە لە جێژنی چارشەمما سۆری ئێزدییەکان کە ساڵانە بەشێوەیەکی گەورەتر و گرینگتر بەڕێوە دەچێ، لە شێعر و تێکستی چەند شاعیر و نووسەری سەدەی بیستەمی ئەو بەشەی کوردستانیشدا ئاماژە بە بوون و بەڕێوەچوونی بۆنەکە کراوە. پیرەمێردی شاعیر لە شێعرێکدا کە لە ڕۆژنامەی ژین‌دا بڵاوی کردۆتەوە نووسیویەتی:

مانگی سەفەری ئەمساڵ زۆر تووش بوو

گێچەڵ و شەڕ و هەرامان تووش بوو

[..]دنیا کەوتبوە شەڕە کەڵەشێر

سەری جوجوڵە ببوە کەللەی شێر

هەموو گێچەڵی مانگی سەفەر بوو

کوڵە چوارشەموو دوێنێ تێپەڕ بوو(٢٤)

هەر لەم بارەوە دوکتور ئەحلام مەنسوور (١٩٥١ - ٢٠١٣) چیڕۆکی خۆشیی بەڕێوەچوونی ئەو جێژنە لە دەڤەری خانەقین ئاوا دەگێڕێتەوە: [..] ژن بەجیا و پیاویش بەجیا هەڵپەڕکێیان دەکرد. دەهۆڵ و زوڕنای عەلە سنجاوی و دوومەڵەگەکەی سەعە دەوڵچی و گۆرانێیەکانی خوداداد و خولە کەلۆر تێکەڵ ببوون، زەردەخەنە و پێکەنین لەنجە و گۆرانی چڕین لەسەر دەمی گەورە بچووک و ژن و پیاودا بوو، زۆربەی زۆری دووکاندار و کاسبکاران دەستیان لە ئیش هەڵگرتبوو و دووکانەکانیان داخستبوو و لەم بەزم و ئاهەنگەدا بوون کە لە خانەقی پێی دەوترێ «چوار شەممەسوورە». ئاهەنگی ئەو چوار شەممەسوورەیە هەرگیز لە یاد ناچێتەوە.(٢٥)

بەڵام سەرەڕای ئەو نموونانەی سەرەوە، جێژنی چوارشەممە سووری بێجگە لە لای ئێزدییەکان، لە ناوچەکانی دیکەی کوردستان نەماوە و زیاتر هەر لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان باوە. لەوێ ئاگر هێمای سەرەکیی جێژنەکەیە. تا کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمیش، کوردانی ناوچە جۆراوجۆرەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە چەند ڕۆژ پێشترەوە پووشکە و دار و چرپییان کۆ دەکردەوە و لە سەربانان ئاگریان تێبەردەدا و بەدوریدا چەپڵەیان لێدەدا، گۆرانییان دەگوت و هەڵدەپەڕین. لە هێندێک شوێن ئەو ئاوردوویەیان بە حەوت بەش دابەش دەکرد و حەوت ئاگریان بە ڕیز هەڵدەکرد و بەنۆرە بەسەریاندا بازیان دەدا. لاوان لە چەند ڕۆژ پێشترەوە بە پەڕۆوپاڵ گۆ یان تۆپی پەڕۆیان ساز دەکرد، لە نەوتدا دەیانخوساند و لە ئێوارەی چوارشەممە سوورەدا تۆپەکەیان ئاگر دەدا و یارییان پێ دەکرد.

پشتێند ڕاهێشتن، سەرکولانە یان "هەتەرێ مەتەرێ" ناوی یارییەکی شەوی چوارشەممە سوورییە. لاوان کە لەو شەوەدا سەروچاویان دەمامک دەدەن و دادەپۆشن، پشتێندیان لە کولانەی ماڵانەوە شۆڕیان دەکردەوە و بە گوتنی "هەتەرێ مەتەرێ شتێکمان بۆ بخەنە بن چەپەرێ" یان "سەری ساڵێ، بنی ساڵێ یاخوا نەمرێ گەورەی ماڵێ" داوای دیاری و جێژنانە دەکەن. خاوەنماڵیش کە پێشتر چاوەڕوانی ئەو میوانە نەدیو و نەناسانەیە و خۆی ئامادە کردوە، هێلکە، مێوژ، گوێز، پارە یان هەرچی لە دەستی بێ، لە پشتێندەکەیان گرێ دەدا یان بۆیان لە زەمبیلەکە داوێ و پشتێندەکە ڕادەوەشێنێ تا هەڵیکێشێنە سەرەوە. زۆر جار لاوی ئەویندار ئەو شەوەی بە دەرفەت دەقۆستەوە و بەپێی قەراری پێشوو، زەمبیلەکەی بە ڕازاوەیی یان بە نیشانەیەکی تایبەتەوە ڕادەهێشت و کیژی ماڵەکەش لە خوارەوە دیاریی ئەویندارانەی وەک دەسرە، ئاوێنە، بۆن و شتی ئاوا بۆ لە زەمبیلەکە داویشت و بەم جۆرە خۆشەویستیی خۆیان بۆ یەکتر نوێ دەکردەوە. 

دابێکی دیکەی چوارشەممە سووری، سووتاندنی ئەسپەندەر لەلایەن ژنان و دایکانی کوردە و ئەوان پێیان وایە بەوە دەرد و بەڵا لە خۆیان و لە ماڵ و منداڵیان دوور دەکەوێتەوە.

هێلکە و هێلکە سوورکردن و یاریی هێلکەشکێنی و هێلکە خللۆرکردنەوە بەشێکی دیکە لە داب و نەریتەکانی چوارشەممە سوورییە کە ئەو یارییانە تا ڕۆژانی دوای نەورۆزیش بەردەوام دەبن.

بە کورتی ڕۆژانی چوارشەممە لە باوەڕە کەونارەکانی کورد و دانیشتوانی دیکەی هەرێمەکەدا ڕۆژانی پیرۆز و تایبەت بە زیارەت و چوونە سەر مەزاری چاک و پیران بووە. ئەم زیارەتانەش بەشێکی بۆ چارەسەری نەخۆشی و زیاتریش شێوەی جێژن و خۆشییان هەبووە. زۆر جار کچان و کوڕانی ئەویندار ئەوەیان وەک دەرفەتێک بۆ ژوان و دیدار یان شایی و هەڵپەڕین لەدەستی یەکدا قۆستۆتەوە. ئەوەش بنەمای جێژنی چوارشەممە سووری و گرینگیی ئەو ڕۆژە لە هزر و باوەڕی خەڵکی کوردستان و ئەو نەتەوانەدایە کە ساڵانە ئەو ڕۆژە جێژن دەگرن. نە حاکمانی ئێستا و پێشووی ئێران باوەڕیان بەو جێژنە هەبووە و نە لە باوەڕی کۆنی ئێرانییەکاندا دابەشکاریی ڕۆژەکانی حەوتوو جێگای هەبووە. هاوکات هەبوون و گرنگیی زۆری جێژنی چارشەمما سۆر لەنێو ئایینی ئێزدیدا، وێڕای ئاسەواری بەڕێوەچوونی جێژنەکە لە بەشەکانی دیکەی کوردستان لە ڕابردووی نە زۆر دووردا و بەربڵاویی بەڕێوەچوونی ئەو بۆنەیە لە ئێستای ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، پشتی کوردی و کوردستانی بوونی ئەو جێژنە دەگرن و دەیسەلمێنن کە سەرەڕای هاوبەشیی جێژنەکە لەنێوان کورد و نەتەوەکانی ئێران‌دا، جێژنی چوارشەممە سووری نەک لەگەڵ بیروبڕوای کورد ناتەبایی نییە بەڵکو لە باوەڕە لەمێژینەکانی کۆمەڵگەی کەوناری کوردستانەوە هەڵقوڵاوە.

ژێدەر:

١- محەممەد ئەمین زەکی بەگ؛ خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان (جڵدی ١)؛ عەقیدەی یەزیدی
٢- ویکیپێدیای فارسی

٣-  پەندەکانی پیرەمێرد (لە ڤەژین بووکس هەڵگیراوە)
٤- دیوانی زیوەر (لە ڤەژین بووکس هەڵگیراوە)

٥- دیوانی فایق بێکەس (لە ڤەژین بووکس هەڵگیراوە)
٦- عەبد عەلی کوڕی جومعە حەوێزی - تەفسیری نورالتلقین بەرگی ٥، ل. ١٨٣ (بە فارسی

٧- سەرچاوەی پێشوو
٨- مەلا عەبدولکەریمی مودەڕیس - کتێبی بارانی ڕەحمەت (لە ڤەژین بووکس هەڵگیراوە)

٩- دیوانی مەحوی (لە ڤەژین بووکس هەڵگیراوە)
١٠- شانامەی فیردەوسی (لە ماڵپەڕی فارسی گنجور هەڵگیراوە)

١١- دیوانی زیوەر - ناوی ڕۆژەکان (لە ڤەژین بووکس هەڵگیراوە)
١٢- فۆلکلۆر

١٣- سەلاح پایانیانی؛ فەرهەنگی زارەکیی موکریان - بەرگی ت، ل.٤٥٢
١٤- سۆران حەمەڕەش؛ ئەستێرە و مانگی سەر مزگەوتەکان، بنەچەکەی تورکی، ئاینیی ئیسلامی یان ئاینیی سۆمەریە؟ (لاپەڕەی فەیسبووکی نووسەر)

١٥-  هەژار؛ چێشتی مجێور - لە تەورێز (لە ڤەژینبووکس وەرگیراوە)
١٦- سەرچاوەی پێشوو؛ سەمەرقەند

١٧- ناسر ئاغابرا - کەژاوەی گریان - ل.٧٢؛ شێعری تەنزی فاڵگیر
‏١٨- سەلاح پایانیانی؛ فەرهەنگی زارەکیی موکریان - بەرگی ت، ل. ٤٥٣‏

‏١٩- سەرچاوەی پێشوو
٢٠- محەممەدئەمین هەورامانی، میژووی هه‌ورامانی لهون، تاران، ۱۳۸۰ش

٢١- سیدە هانیە مؤمن - اعتبارسنجی روایات ناظر بر «نحوست روز چهارشنبه»
٢٢- تاهیر قاسمی؛ میترائیسم لە بەیتی شێخمەند و شێخڕەش‌دا

٢٣- کونگ فانگ ژن، واژه‌هایی از گاهشماری ایران در چین باستان، ترجمه استاد محمد باقری، در ویژه‌نامه تاریخ علم، تهران، ۱۳۷۲ - هەروەها بڕوانە؛ علی بلوکباشی در «مقاله چهارشنبه‌سوری» در مجله «هنر و مردم»
٢٤- پیرەمێرد - ڕۆژنامەی ژین، ژمارە 901 (لە ڤەژینبووکس هەڵگیراوە)

٢٥- ئەحلام مەنسوور - ڕۆمانی ئەڵوەن (لە ڤەژینبووکس هەڵگیراوە)